دانلود پایان نامه ارشد درباره اصول اخلاقی، سلوک عرفانی، فرهنگ ایرانی، عیاری و جوانمردی

دانلود پایان نامه ارشد

تفاوتی نیست. در رساله صناعیه موسیقی و نقّاشی نیز جزء صنایع محسوب میشوند.»89در تاریخ فرهنگ ایرانی و اسلامی، وجود آیین فتوّت، عیاری و جوانمردی در میان جوانان موجب گردید تا آیین جوانمردی و مردانگی به میان اصناف، پیشهها و مشاغل نفوذ کند و هر صنفی برای خود اسناد، آداب و مرامنامهای داشته باشد. باید اشاره کنیم که رابطه میان مشاغل و اصناف با فتوّت‌نامه‌هایی که توسط بزرگان حرفه‌ها در هر صنف نوشته می‌شد، موجب گشت تا فتوّت‌نامه‌ها، نظارتی اخلاقی بر زندگی حرفه‌ای توده مردم داشته باشد.
در این مجال بایسته مینماید که قدری به فتوّتنامهها بپردازیم و حدود و ثغور و چند و چون آنها را بکاویم .
2. فتوّت‌نامه‌ها و اصناف
اشاره شد که به تدریج جنبش‌های جوانمردی و فتوّت ، شکلی منسجم‌تر و آگاهانه‌تر به خود گرفت، به طوری که به تدوین اصول و هنجارهایی اخلاقی و دینی در میان اصناف و گروه‌ها منجر شد که به منزله آیین‌نامه‌ها و مرام‌نامه‌های اخلاقی تلقّی می‌شدند. نگاهی به کتابهای فتوّت، بیانگر این است که اصول فکری و رفتاری اهل فتوّت با زهد و تصوّف آمیخته بود و فتوّت‌نامه‌ها تحت تأثیر آن مبانی، مکتوب شده‌اند.90
فتوّت و جوانمردی در تاریخ تکوینش در پیش از اسلام تا قرون میانه گام‌ها و تحولاتی را پشت سر گذارد و در طول تمدن اسلامی چندی با مفاهیم و مسائلی همچون عیاری، راهزنی، گرایش به نوعی آداب و اخلاق عمومی و همگانی،91رویکردی پهلوان مسلکانه به همراه شور جوانی و گاه آمیخته با رفتاری نابخردانه همراه شد، به طوری که به خاستگاهی اجتماعی برای حق‌ خواهی‌های توده مردم و ضعیفان در برابر ظالمان و استیلای بیگانگان و طبقه و صنفی با روحیه نظامی و جوانمردی تبدیل گشت.92 در واقع بزرگان اهل فتوّت برای آموزش اخلاقی پیروان و مریدان خود، رساله‌ها و کتابهایی را دربارة شیوه و روش جوانمردی می‌نوشتند و آنها را فتوّت‌نامه می‌نامیدند، از این‌رو بسیاری از فتوّت‌نامه‌هایی که از دورة صفویه باقی مانده است، نوشتة قلندران حیدری، پیروان میر قطب الدین حیدر تونی93است که دارای گرایش صوفیانه بوده‌94 و خود گروهی بزرگ از اهل فتوّت را تشکیل می‌داده‌اند.
عقیده مردم آن روزگار چنین بود که پایه مادی و اساس تصوّف بر اصول عیاری نهاده شده است و در واقع، عیاری صورت مادی و جسمانی صفا و عرفان بوده است.
اما از نظر سابقه تاریخی فتوّت اصناف باید بگوییم که لااقل از حدود سده هشتم فتوّت اصناف و پيشهوران در ايران و آناتولي جريان داشته است. ابن بطوطه در ضمن شرح ديدههاي خود در شهرهای اصفهان و شیراز در ايران و انطاكيه در آسيای صغير به برخورد خود با جوانمردان اين دو شهر اشاره و از جوانمردان پيشهور كه ميهماننوازي آنان وي را به اعجاب واداشته صحبت ميكند. از مقايسه گزارش وي از اين شهرها ميتوان به وجود مراکز مختلف فتوّت كه هر كدام به صنف و شغل خاصّي مربوط هستند پي برد.
وي بیان میکند که دستههاي جوانمردان معروف به برادران جوانمرد در هر شهر و آبادي و قريه از بلاد روم وجود دارد كه كار اصلي آنان غريب نوازي، دفاع از مظلومان و مبارزه با مأموران ظلم دولتي است.95 وی سپس به پيشكسوت فتيان كه به اخي معروف است و توسط جوانمردان انتخاب مي شود اشاره کرده و مينويسد: «پيشكسوت هر يك از گروهها خانقاهي دارد مجهز به فرش و چراغ و ساير لوازم. اعضاي وابسته به هر كدام از گروهها آنچه را كه از كار و كاسبي خود بهدست ميآورند، هنگام عصر تحويل پيش كسوت خود ميدهند و اين وجوه صرف خريد ميوه و خوراك ميشود كه در خانقاه به مصرف ميرسد.»96
وي پس از توضيح جوانمردي بينظير و پذيرايي و مهماننوازي آنان در مورد پيشكسوت جوانمردان كه داراي جامهاي ژوليده و كلاهي نمدي است مينويسد: «شغلش خرازي است و حدود دويست تن از پيشهوران تحت رياست اویند و خانقاهي دارند كه آنچه روز بهدست ميآورند شبانه آن را خرج ميكنند».97
وي درباره جوانمردان و دستههاي پيشهور اصفهان كه آنها هم در جوانمردي و مهماننوازي بر يكديگر سبقت ميگيرند مينويسد: «هر دسته از پيشهوران اصفهان رئيس و پيشكسوتي براي خود انتخاب ميكنند كه او را «كَلو» مينامند. دستههاي ديگر هم كه اهل صنعت و حرفه هستند به همين نحو رؤسايي براي خود بر ميگزينند. جوانان مجرد اين شهر جمعيتهايي دارند و بين هر يك از گروههاي آنان با گروه ديگر رقابت و همچشمي برقرار است، ميهمانيها ميدهند و هر چه ميتوانند در مجالس خرج ميكنند».98
مجموع اين دو گزارش نشان ميدهد كه در اين دوره فتوّت اصناف كاملاً به شكل منسجم در شهرها و حتي آباديها وجود داشته و تفکيک صنفي گروهها از يكديگر امري معمول و متعارف بوده است. اما در باب اينكه از چه زماني فتوّت به شكل صنفي مطرح شده نيز نظرات مختلفي مطرح گردیده است، برخي تشكيل فتوّت اصناف را تا پيش از اسلام به عقب ميرانند و برخي نيز شواهدي از فتوّت اصناف را در قابوسنامه نشان ميدهند.99مؤلف قابوسنامه برای هر طبقه از مردمان شرایطی خاصّ برای جوانمردی قرار داده است: «جوانمردی عیاران و سپاهیان دیگر است و جوانمردی بازاریان دیگر. صوفیان برای احراز فتوّت شرایطی غیر ازاین دو طبقه دارند و انبیا- علیهم السلام- بیش از هر کس و هرطبقه در فتوّت پیش رفتهاند و فتوّت ایشان برتر از همه است و تمامی جوانمردی ایشان راست.»100
برخي از محققان نيز بر آناند كه تشکیل فتوّت ناصر خلیفه و ترك دزدي و غارتگري عياران و جوانمردان و گرايش به زهد پيشگي، آنان را به پيشهوري و كسب در شهرها كشاند.101 به هر حال اين مسئله نيز مانند بسياري از مسائل و سؤالات مربوط به فتوّت پاسخ روشني ندارد. درباره اصحاب فتوّت به عنوان فرقه‌ و تشکلی مستقل که گرایش به اخلاق و عرفان داشته‌ است یا به عنوان فرقه‌ای که در آغاز شکل‌گیری، با تصوّف پیوند داشته،102 در فتوّت‌نامه‌ها چنین آمده است که تمامی سنّت‌های اهل فتوّت از جمله نوشیدن آب و نمک، مبادله قدح، بستن کمربند، پوشیدن شلوار، رفاقت، شدّ و تکمیل و امثال آن، منتسب به سنّت‌های نبوی و آئینی است.103به طوری که در وصف فتوّت و رابطه آن با مروّت و ولایت گفته شده است: «اما فتوّت ظهور بالفعل همه گونه صفا، جوانمردی، مردانگی و انواع موجبات حکمت و عدالت در انسان‌هاست. فتوّت هم پایه ولایت است. همان‌گونه که هر کس مروّت نداشته باشد، فتوّت ندارد، آنکه دارای فتوّت نیست، نمی‌تواند صاحب ولایت باشد. ولایت، فنای بشریت و استغراق تام در احدیّت است. در مقدمه احوال اصحاب کهف بیان شده است، نهایت مروّت، ابتدای فتوّت و نهایت فتوّت، ابتدای ولایت است .»104
به هر ترتیب در دوره‌ای که فتوّت و جوانمردی با سلوک اخلاقی و عرفانی – چه عامیانه و چه غیر عامیانه- آمیخته شد، در محدوده عادات و رفتارهای عرفانی محدود نماند و چون بسیاری از عارفان، دارای شغل و حرفه بودند، از این ‌رو آیین فتوّت را در مشاغل و حرفه‌ها و در آداب و قواعد هر یک از شغل‌ها نیز دخالت دادند و بر این باور بودند که اگر کسی وارد عرصه فتوّت ‌شود، شغل و حرفه او هم وارد عرصه فتوّت و جوانمردی می‌شود و او باید در شغل خود نیز، این اصول جوانمردی و فتوّت را مراعات نماید. از امور مشترک میان ارباب ملامت و اهل فتوّت این بوده که هر دو طائفه بر اساس سنّت نبوی و سخنان پیامبر اسلام بر این امر توافق داشته‌اند که سالک باید به شغل و حرفه‌ اشتغال داشته باشد و به این سخن پیامبر اکرم (ص) استناد می‌کردند که خداوند مومن کوشا و مشغول به داد و ستد و اهل حرفه را دوست دارد .
فتوّت‌نامه چیت‌سازان، رنگرزان، قصابان و سلّاخان، سلمانیان، حمّامیان، معماران، و دیگر اصنافی که پاره‌ای از آنها امروزه در عصر نوین جزء مشاغل هنری شناخته می‌شود، موّید این سخن است که فتوّت‌نامهها‌ از اصول سلوک عرفانی و تهذیب نفس آغاز شده و سپس به تبیین و آراء اصول اخلاقی و عرفانی در عرصه کار و زندگی گسترش و توسعه یافتهاند، به طوری که در دوره‌های شکل‌گیری فتوّت‌نامه‌ها، عرفان حتی در عرصه کار و تلاش نیز حضور داشته و با زندگی و معیشت مردم نیز در ارتباط بوده است.
نگاهی به دوره‌های میانه تاریخ ایران از جمله دوره ایلخانان، تیموریان، صفویه و قاجار گویای این است که آمیختگی میان شغل و دینداری یا به تعبیر دیگر میان رعایت اصول اخلاقی و روش‌های حاکم در شغل و حرفه به قدری بوده است که دیندارترین و وارسته‌ترین اشخاص در میان صاحبان حرفه‌ها و مشاغل وجود داشته‌اند و آنان مجموعه اصول و قواعد معنوی فتوّت‌نامه‌ها را تنظیم می‌نمودند. از این‌رو هیچ توصیفی از وضعیت مشاغل در دوره‌هایی همچون صفوی کامل نیست، مگر آنکه نقش اصناف و ماهیت شدیداً مذهبی فعالیت آنها را بیان کند.105
علاوه بر کم شدن تدریجی تشکیلات و نظم و انضباط در میان اصناف، که در گذشته توسط ارباب فتوّت تأمین می‌گشت، از جمله عواملی که باعث شد تا جنبه قدسی و معنوی اصناف از بین برود و میان شغل و دیانت فاصله بیفتد، تحقق یافتن صنعت جدید و عناصر دنیای نو است که موجب تقدّس‌زدایی و جدایی دین از عرصه زندگی اجتماعی گشت. پس از رنسانس، مشاغل و هنرها جایگاه خود را به عنوان صنعت و پیشه از دست دادند و به کاری تفنّنی و تجملی تبدیل گشتند و به این ترتیب هنرهای هفتگانه از صنعت و پیشه جدا گشته و در قرن هجدهم به اموری صرفاً تفریحی تبدیل شد.106
دقت در کیفیت ورود پیشینیان ما در کار و کسب و چگونگی تعامل ایشان با حرفه خود نشان میدهد که کار در نظر آنان دارای خاستگاه دینی و هنری بود و صاحبان پیشه‌ها، حرفه و کار خویش را به منزله امری عبادی می‌دانستند و بنا به سنّت نبوی بر این باور بودند که عبادت دارای صد جزء است که نود و نه جزء آن رزق حلال است و اینکه انسان فراتر از خلاقیت‌های هنری و جنبه‌های زیباشناسانه، شخصیت خویش را در ضمن کار و حرفه خویش متبلور می‌‌سازد107.
به این ترتیب، حتی داشتن پیشه و شغل در کنار اموری همچون وفا، گذشت و خدمت به خلق، جزء شرایط فتوّت تلقّی شد و این امر عامل به وجود آمدن اصناف فتوّت گشت.108 از قرن پنجم، ورود به جمع اصحاب فتوّت، آداب ویژه‌ای به خود گرفت و به تدریج نوشتن فتوّت‌نامه به عنوان منشوری اخلاقی شکل گرفت، در قرن پنجم ورود به جمع عیاران و شاطران و اصحاب فتوّت، آداب خاصّی پیدا کرد، به طوری که هر فردی که دارای جایگاه پیر و شیخ در نظام تصوّف و خانقاه بود، باید برای افرادی که قصد ورود به این آیین را داشتند، منشوری را می‌نوشت و عبد القادر هاشمی بزّاز که به خود لقب «کاتب فتیان» داده بود، در این دوره متصدّی این مقام شد که برای هر فردی منشوری را می‌نوشت و او را مأمور یکی از نواحی می‌نمود.109
هنر در عالم اسلام ارتباط مستقیم با فتوّت داشته ، یعنی کسی که میخواسته وارد عالم هنر و هنرورزی بشود باید وارد طریق فتوّت شده و فتی میشده است. مثلاً کسی که میخواسته معماری یا خطاطی یاد بگیرد ، از آنجایی که این هنرها نیز جزء مشاغل و اصناف بوده است، بنابراین باید از استادی-که خود اهل سلوک بوده- ابتدا درس فتوّت و سپس درس فن و حرفه فرا میگرفته است. یعنی ابتدا فتی میشده و در نهایت فنون هنری را به عنوان حرفه یا شغل میآموخته است.
3. آمیختگی هنر با جنبههای دینی و سلوک نفسانی
آنچه در این مجال توجه بدان بسیار مهم است و ما در ادامه این نوشتار به تفصیل به تبیین آن خواهیم پرداخت، آن است که در فتوّت و مشخصاً در فتوّتنامهها مشاغل با رازورزی و جهات باطنی همراه شد و به تعبیری روشنتر تحقق هنر مشروط به سلوک نفسانی گردید. بررسی فتوّتنامهها به خوبی این مهم را روشن میکند که مهذّب شدن طالب فن ونوع نگاه او به حرفهاش و الاهی دیدن آن تا چه میزان در به مقصد رسیدن طالب نقش دارد. صنعتکاران راز و رمز را در اصول حرفه‌ای به کار می‌بردند و هنر و عرفان را توأمان در شغل خود متجلّی می‌ساختند. به طوری که با نگاه به بعضی از شاهکارهای هنر اسلامی دیده می‌شود، مرز میان تخصص حرفه‌ای و شغلی صنعتکار (= هنرمند) با تجلیات عرفانی حاصل از روح ریاضت‌کش او، غیر قابل تفکیک است و نمی‌توان در تجزیه و تحلیل آن آثار به راحتی گفت که آیا عناصر حرفه‌ای به

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه ارشد درباره تمدن اسلامی، هنرهای زیبا، ابومسلم نامه، زیبایی شناسی Next Entries دانلود پایان نامه ارشد درباره سلوک عرفانی، معرفت خداوند، اصول اخلاقی، سیر و سلوک