دانلود پایان نامه ارشد درباره ارزیابی ریسک

دانلود پایان نامه ارشد

بنابراين ريسك عبارتست از يك حادثه خاص كه از دو فاكتور احتمال رخداد و شدت پيامدهاي ناشي از آن حادثه تبعيت مي‌كند. در منابع مختلف تعريف ريسك از ديدگاه مهندسي با شرح زير آمده است:
ریسک = احتمال رخداد × شدت پیامد آن حادثه
در ابتدا به تعريف برخي از واژگان پر كابرد در زمينه ريسك می‌پردازيم:

1-3-2- مخاطره7
مشخصه شيميايي يا فيزيكي كه پتانسيل بالقوه براي به خطر انداختن افراد (بيماري، ضايعه جسمي، مرگ و غيره)، دارايي و سرمايه (تجهيزات، سرمايه، نرخ توليد، اعتبار شركت و غيره) و محيط زيست يا تركيبي از اين‌ها را دارا است.

1-3-3- واقعه8
رويدادي كه منجر به يك حادثه شده و يا پتانسيل منجر شدن به يك حادثه را داشته باشد.
1-3-4- حادثه9
اتفاق ناخواسته‌اي كه منجر به خسارتي از قبيل مرگ، بيماري، صدمه به تجهيزات و وسايل، زيان مادي و ساير خسارات از اين قبيل گردد.

1-3-5- ايمني10
ميزان يا درجه دور بودن از خطر و يا در امان بودن از ريسك غير قابل تحمل يك خطر را گويند.

1-3-6-ريسك قابل تحمل11
ريسكي كه ميزان آن تا حد قابل قبول توسط سازمان (با در نظر گرفتن الزامات قانوني و خط مشي) كاهش يافته باشد.

1-4- معيار اندازه‌گيري ريسك[5]
1-4-1- شاخص ريسك
شاخص‌هاي ريسك اعداد ساده‌اي هستند كه بيانگر ابعاد ريسك يك حادثه هستند. برخي از شاخص‌هاي ريسك عبارتند از:
FAR 12- عبارتست از تعداد تلفات ناشي از حوادث مختلف به ازاء تعداد تقريبي 1000 نفر از پرسنل يك واحد در مدت زمان كاري 108 ساعت.
IHI 13- تعداد تلفات به ازاء يك بازه زماني 108 ساعته مواجهه با مخاطرات احتمالي بازه‌زماني مورد نظر در محاسبات FAR، كل مدت زمان كاريست كه در اين مدت ممكن است افراد در معرض خطر نباشند، ولي در محاسبات IHI مدت زماني‌است كه افراد در معرض خطر هستند. بنابراين از نظر عددي مقدار IHI بزرگ‌تر از FAR است.
1-4-2- شدت متوسط تلفات
تعداد تلفات ناشي از حوادث محتمل در يك واحد و در واحد زمان (مثلاً يك سال) را شدت متوسط تلفات مي‌نامند.

1-4-3- ريسك شخصي14
عبارتست از احتمال مرگ يك شخص در نزديكي محل حادثه ريسك شخصي تابع احتمال رخ دادن يك حادثه و شدت پيامد آن مي‌باشد.

1-4-4- ريسك جمعي15
ريسك جمعي عبارتست از تعداد تلفات ناشي از يك حادثه خاص كه تابع احتمال رخ دادن يك حادثه و شدت پيامد آن مي‌باشد. نتايج به دست آمده از ريسك جمعي معمولاً بر روي منحني F-N رسم مي‌شوند.
همچنين مي‌توان از ماتريس ريسك جهت ارائه نتايج ريسك جمعي استفاده كرد (منحني F-N در بخش‌هاي بعدي همين فصل و ماتريس ريسك در فصل بعد به تفصيل توضيح داده خواهند شد).

1-5- ارزيابي ريسك16[8]
ارزيابي ريسك17 در صنايع شيميايي روشي براي مديريت بهتر و كارآمدتر ايمني فرآينده است. در اين ارزيابي ميزان ريسك تخمين زده می‌شود و در خصوص قابل تحمل بودن ريسك تصميم‌گيري می‌گردد. به‌عبارتي ديگر ارزيابي ريسك شامل فرآيندي است كه به مشخص كردن مخاطرات، ارزيابي زيان‌ها و تعيين مشخصات ريسك مي‌پردازد. ارزيابي ريسك شامل چند مرحله اساسي مي‌باشد. مراحل مختلف ارزيابي ريسك در شكل1-2، نشان داده شده‌اند.[6]
هر كدام از مراحل فرآیند ارزيابي ريسك به طور جداگانه و به تفصيل در ادامه اين فصل شرح داده می‌شود. مراحل مدل‌سازي پيامد حوادث و محاسبه تكرارپذيري حوادث را مي‌توان به طور موازي و هم‌زمان در طي فرآيندهاي ارزيابي ريسك انجام داد. قابل ذكر است كه دقت ريسك محاسبه شده در فرآیند ارزيابي ريسك بسته به شناسايي دقيق و كامل مخاطرات موجود و دقت در مدل‌سازي پيامد حوادث و محاسبه تكرارپذيري اين حوادث مي‌باشد.

شکل 1-2- مراحل مختلف ارزیابی ریسک[6]

1-6- شناسايي مخاطرات[9]
اولين مرحله از مراحل ارزيابي ريسك شناسايي خطرات و حوادث محتمل موجود در فرآیند مي‌باشد. شناسايي خطرات بايد در كليه مراحل طراحي، ساخت، بهره‌برداري نرمال، تعميرات و كليه شرايطي كه فرآیند به نحوي از عملكرد نرمال خود منحرف می‌شود، انجام پذيرد. اين عمل موجب پيشگيري از ريسك‌هاي احتمالي و انجام اقدامات كاهنده ريسك در سيستم‌ها و تجهيزات می‌شود. براي شناسايي مخاطرات موجود در يك فرآیند روش‌ها و تكنيك‌هاي بسيار متنوعي وجود دارد. كه در بين این روش‌ها، شناخته شده‌ترين و معتبرترين روش براي ارزيابي كيفي مخاطرات در صنايع فرآيندي روش HAZOP 18 مي‌باشد.
فرآيند شناسايي مخاطرات به منظور تعيين ميزان ريسك موجود در سيستم، شناسايي مخاطرات موجود و در نهايت براي انجام اقدامات لازم به منظور از بين بردن و يا كاهش خطرات شناخته شده انجام مي‌گيرد. روش‌هاي شناسايي مخاطرات را مي‌توان به دو دسته كلي شناسايي كمي و كيفي دسته‌بندي نمود. امروزه تكنيك‌هاي گوناگوني براي شناسايي مخاطرات فرآيندي موجود است كه بنا بر محتواي انجام در دسته تكنيك‌هاي كمي و يا كيفي قرار بگيرند. برخي از تكنيك‌هاي كيفي شامل پرسش (What If Review)، مطالعه مخاطات راهبري(HAZOP) و آناليز مقدماتي خطر (PHA)19 مي‌باشد. از روش‌هاي كمي مي‌توان به آناليز درخت رويداد(ETA)20 و آناليز درخت خطا(FTA) 21آناليز عيب‌ها و اثرات (FMEA)22 اشاره نمود. نتايج و اطلاعات خروجي هر يك از اين روش‌ها مي‌تواند به صورت كيفي مانند ارائه پيشنهادات و يا كمي مانند تعيين و محاسبه شاخص ميزان ريسك ارائه گردند. هزينه انجام شناسايي مخاطرات به اندازه واحد مورد نظر و نوع روش انتخابي براي انجام شناسايي بستگي دارد. روش‌هاي HAZOP و FMEA نياز به تعداد زيادي از نيروهاي متخصص دارد و هزينه انجام بالاتري نسبت به ساير روش‌هاي شناسايي دارند، اما فراگيري و جامع بودن اين روش‌ها سبب می‌شود كه مديريت‌ها اطمينان بيشتري بر كامل بودن شناسايي مخاطرات داشته باشند.

1-6-1- مرور ايمني[10]
مرور ايمني در واقع يكي از روش‌هاي ساده و اوليه در مرحله شناسايي مخاطرات مي‌باشد و در و اقع بر مبناي بازنگري سيستم مي‌باشد به طور كلي اهداف زير در مرور ايمني دنبال می‌گردد:
آگاه كردن پرسنل عملياتي واحد به مخاطرات فرآيند
مروري بر عملكرد و كيفيت واحد‌هاي نگهداري و بازرسي ايمني
جستجو براي تشخيص تجهيزات و يا تغييرات فرآيندي كه مي‌تواند مخاطرات جديدي را به دنبال داشته باشد.

جدول 1-1- روش‌هاي شناسايي مخاطرات
مرور ايمني (Review)
چك ليست (checklist Analysis)
تحليل مواد موجود در فرايند و شرايط عملياتي
تجزيه و تحليل مقدماتي خطر (PHA)
مطالعه مخاطرات و راهبري

1-6-2-آنالیز چک لیست[10]
در يك چك ليست، تحليل‌گر بايد استانداردهاي طراحي يا عملياتي را در فرآیند تعريف كرده و پس از آن سوالاتي بر مبناي كمبودها و اختلافات ممكن تهيه نمايد. يك چك ليست كامل شده، شامل پاسخ‌هاي «بله»، «خير»، غير قابل كاربرد و «نياز به اطلاعات بيشتر» مي‌باشد. نتايج اين تحليل بسته به موقعيت‌هاي مختلف متفاوت است. اما مي‌تواند به ارائه راهكارهايي براي بهبود ايمني واحد منجر شود.

1-6-3- آناليز پرسش[9]
در اين روش كه از قديمي‌ترين روش‌هاي شناسايي مخاطرات مي‌باشد، تمام اطلاعات مربوط به يك واحد در يك جلسه گروهي ميان كارشناسان به بحث و بررسي گذاشته می‌شود. در ادامه روش، با بررسي و مطرح كردن سوالاتي چون «چه می‌شود اگر يا» نتايج حاصل از آن ثبت می‌شود. اطلاعات ثبت شده اكثراً جنبه ايمني داشته و در اين ميان سعي می‌شود اقدامات لازم در جهت كاهش خطرات موجود در واحد پيش‌بيني شود. مهم‌ترين هدف اين آناليز جلوگيري از اتفاق افتادن حوادث محتمل در طول عمر واحد مي‌باشد.
1-6-4- تحليل مواد موجود در فرآیند وشرايط بحراني[10]
موادي كه در يك فرآیند مورد استفاده قرار مي‌گيرند و يا توليد مي‌شوند، عامل مهمي در تشخيص مخاطرات موجود در فرآیند مي‌باشند. دو خصوصيت مهم در ايجاد مخاطرات تاثيرگذار هستند، سميت و اشتعال‌پذيري مواد مي‌باشد. هر جايي از فرآیند كه يك ماده سمي يا اشتعال‌پذير موجود است، قابل بررسي بوده و مي‌تواند منشاء ايجاد خطر باشد. پس اولين قدم در تشخيص مخاطرات، جمع‌آوري خواص فيزيكي و شيميايي مواد همچون معيارهاي سميت، اشتعال‌پذيري، فراريت و واكنش‌دهي مواد موجود در فرآیند است. به همين منظور در شرايط عملياتي واحد نيز در تشخيص مخاطرات بالقوه در يك واحد، عوامل مهمي هستند. هر جا كه فشار و دما بالاتر است احتمال ايجاد حوادثي مانند نشتي بيشتر می‌شود.

1-6-5- تجزيه و تحليل مقدماتي خطر(PHA)
روش PHA، شامل يك دسته مطالعات كلي بر روي مواد مخاطره‌انگيز در محدوده واحد فرآيندي مي‌باشد. معمولاً اين روش در مراحل اوليه يك فرآیند يعني زماني كه اطلاعات تفصيلي طراحي در اختيار نمي‌باشد انجام مي‌گيرد. روش PHA براي اولين‌بار در بخش نظامي مورد استفاده قرار گرفت و به‌همين دليل اين روش براي مطالعه بخش‌هايي كه امكان آزاد شدن انرژي غيرقابل كنترل مي‌باشد مورد استفاده قرار مي‌گيرد. روش PHA به شكل ليستي از مخاطرات و شرايط مخاطره‌آميز عمومي با درنظر گرفتن مشخصات فرآیند مورد مطالعه تنطيم شده است. برخي از اين موارد كه در اين روش مورد بررسي قرار مي‌گيرد به شرح زير مي‌باشد.[10]
مخاطرات مواد خام، محصولات جانبي و نهايي ومخاطرات مربوط به واكنش‌پذيري اين مواد
تجهيزات فرآيندي
محيط و شرايط عملياتي
جانمايي تجهيزات
فعاليت‌هاي عملياتي (تست، نگهداري و تعميرات و…)
سطوح مابين مؤلفه‌هاي سيستم
بررسي و شناسايي مخاطرات مهم فرآيندي براي حالت‌هاي خاص به منظور درجه‌بندي هر كدام از شرايط انجام مي‌گيرد. اين درجه‌بندي به‌منظور اولويت‌بندي براي اجراي پيشنهاداتي كه براي افزايش ايمني سيستم كه توسط تيم بررسي‌كننده ارائه شده انجام می‌شود. به طور كلي مطالعه PHA، به صورت موازي با فاز تحقيق و توسعه در خلال طراحي مفهومي يك فرآیند انجام گرفته و مي‌تواند هنگام تصميم‌گيري در مرحله ساخت‌وساز فرآیند بسيار مفيد واقع گردد. به‌طور معمول وقتي كه بررسي يك محدوده وسيعي از تجهيزات يا بررسي داده‌هاي آزمايشي امكان‌پذير نباشد، مطالعه PHA در فازهاي اوليه به‌ هنگام توسعه و ساخت واحد مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

1-6-6- مطالعه مخاطرات و راهبري (HAZOP) [24]
واژه HAZOP در لغت به معناي مطالعه خطر و قابليت بهره‌برداري است. در واقع اين روش عبارتست از جستجوي سيستماتيك فرآيند، اهداف طراحي و دستگاه‌ها براي كشف امكان خطا و يا عملكرد نا‌مطلوب و نيز پيامد‌هاي آن بر كل مجموعه هدف از انجام مطالعات HAZOP علاوه بر تشخيص انحرافات ممكن، ارزيابي عواقب و در صورت لزوم ارائه راهكارهاي مناسب جهت افزايش ايمني فرآیند مي‌باشد. تكنيك HAZOP معمولاً توسط گروهي از كارشناسان مجرب كه بر فرآیند اشراف كامل دارد هدايت و رهبري می‌شود. گروه HAZOP معمولاً فرآیند را مرحله به مرحله و گره به گره (در فصل بعد مفهوم گره شرح داده می‌شود) مورد بررسي قرار مي‌دهد و با كاربرد كلمات و واژه‌هاي (اين كلمات نيز در فصل بعد به تفصيل شرح داده می‌شود) كليدي خطرات را شناسايي مي‌كند.

1-6-7- تحليل مخاطرات
گاهی روشی واضح و ارزان برای رفع مخاطره وجود دارد. گاهی می‌توان از تجربیات شخصی گذشته یا کتابچه‌های مهندسی در این مورد بهره جست. در بقیه موارد تصمیم‌گیری ساده نیست. در این گونه موارد باید سعی کرد احتمال وقوع حوادث و پیامد‌های آن را با معیارهای موجود یا مقدارهای تعیین شده‌ای مقایسه نماییم. این روش را تحلیل مخاطرات یا HAZAN 23 می‌نامند. این تکنیک توسط یک تیم مشابه تیم HAZOP ولی به مراتب کوچک‌تر قابل انجام است. مراحل انجام HAZAN به شرح زیر است: [11]
تخمین چگونگی تکرار حادثه مورد بررسی
تخمین عواقب آن بر روی کارکنان، مردم، واحد و سود‌آوری آن
مقایسه نتایج دو مرحله قبل با قوانین و با اهداف مشخص شده و سپس تصمیم‌گیری در مورد اینکه آیا مخاطره قابل قبول است یا اینکه باید راهی را برای کاهش تکرار حادثه و شدت

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه ارشد درباره خطاهای انسانی، دیدگاه تاریخی، علم اقتصاد Next Entries دانلود پایان نامه ارشد درباره مدل‌سازی، تکرارپذیری، ارزیابی ریسک