دانلود پایان نامه ارشد با موضوع کشف الاسرار، خواجه عبدالله انصاری، تفسیر قرآن

دانلود پایان نامه ارشد

امیرالمؤمنین و اهل بیت در آیات زیادی من جمله آیه مباهله، ولایت، اکمال،
2 – بیان فضایل امیرالمؤمنین در احادیث مهمی همچون حدیث رد الشمس وحدیث لافتی
3- اعتراف به برتری علی‏بن ابی‏طالب بر اصحاب
7- روش تحقیق
نوشته پیش رو نیز به روش کتابخانه ای به بیان دیدگاه رشیدالدین میبدی در این باره پرداخته و سپس به نقد و بررسی آرای وی می‌پردازد.
گفتار اول: شناختی بر تفسیرکشف الاسرار و عده الابرار
یکی از تفاسیری که در قرن ششم به زبان پارسی که با نثری دلپذیر بااشعار عربی و فارسی نگاشته شده تفسیر کشف الاسراراست. میبدی در مقدمه ی تفسیرش می گوید، که تفسیر را براساس تفسیر فشرده و مختصر خواجه عبدالله انصاری نگاشته است:
کتاب فرید عصر و یگانه روزگار شیخ الاسلام ابواسماعیل عبدالله ابن محمدابن علی انصاری را در تفسیر قرآن و کشف معانی آن خواندم که در لفظ و معانی و پژوهش و زیبائی بحداعجاز رسیده بود ولی چون نهایت فشردگی واختصار بود مقصور آموزندگان و رهروان از آن برآورده نمی‌شد ازاین روی به شرح و تفصیل آن پرداختم.2
برخی تفسیرالهروی را به خواجه عبدالله انصاری نسبت داده اند و درضمن تشریح زندگانی وی آورده اند که:
شیخ الاسلام3 چون ازاولین مسافرت سخت خود بازگشت به تفسیر قرآن آغاز کرد و در مجالس وعظ و یادآوری به سال 436 هجری یکبار قرآن را تفسیر کرد و سال 437 در همام محافل باردیگر به تفسیر قرآن پرداخت… وی به سال 480 چون بار دیگر به هرات بازگشت و محافل و مجالسی به پا داشت تفسیر قرآن را آغاز کرد اما با گزینش واختصار او دراین مجالس به اختصار می‌کوشید و گاه در یک جلسه 10 آیه را تفسیر می‌کرد.4
ولی تفسیر خواجه در دست نیست اما به دست رشیدالدین میبدی رسیده بود وایشان آن را شالوده کار خود در نوشتن کشف الاسرار قرارداده است.
1-چگونگی تدوین
همان طور که گفتیم تفسیر کشف الاسرا به زبان پارسی با نثری زیبا تنظیم نوشته شده است. رشیدالدین میبدی در سه نوبت به آیات قرآن پرداخته است. در نوبت اول آیات را تحت عنوان «النوبة الاولی» ترجمه می‌کند سپس در نوبت دوم به شأن نزول آیات، احادیث، مباحث ادبی، تاریخی و فقهی به تفصیل، سخن می‌گوید و در نوبت سوم عرفانی بحث می کند که در ضمن آن کلمات قصار و سخنان صوفیان معروفی چون: خواجه عبدالله انصاری، جنید شبلی بایزید و… را نقل می‌کند که بیشتر از سخنان خواجه عبدالله انصاری استفاده می کند و او را با عناوین چون پیر طریقت، پیرصوفیان، پیربزرگ، عالم طریقت و… یاد می‌کند.
مؤلف خود در چگونگی تنظیم و شیوه نگارشش چنین گفته است:
شرط ما دراین کتاب آن است که مجلسها سازیم در آیات قرآن برولاء متوالی و در هر مجلسی سه نوبت سخن گوئیم: اولی پارسی ظاهر بروجهی که هم اشارت بمعنی دارد و هم در عبارت غایت ایجاز بود. دیگر نوبت: تفسیر گوئیم و وجوه معانی و قراآت مشهوره و سبب نزول و بیان احکام و ذکراخبار و آثار و نوادر که تعلق به آیات دارد و وجوه و نظایر و مایجری مجراه. بدیگر نوبت: رموز عارفان واشارات صوفیان و لطائف مذکران. 5
2-نگاهی به ابعاد گوناگون کشف الاسرار
مؤلف از ابعاد و مباحث مختلفی در تفسیرش استفاده کرده است. او به شان نزول آیات توجه شایسته ای دارد و دراین زمینه از نقل اقوال و گفتار مفسران پیشین خودداری نمی‌ورزد. قراآت مختلف در ذیل واژه ها نیز گاهی مورد توجه است . به تبیین و تشریح واژه ها نیز پرداخته شده است.
و از جنبه های نحوی و صرفی آیات بحث کرده است و نیز از احادیث هم استفاده کرده است در تاریخ و عرفان سخن به میان آورده است اما متأسفانه در پاورقی از مجمع البیان شیخ طبرسی استفاده کرده است .
3-جایگاه نقل درکشف الاسرار
میبدی تا آنجا به منقولات تکیه کرده و از کاوش‌های عقلانی در معانی آیات دور شده است و گاهی افراط می‌افتد، که تجسیم و دیگر عناوین ناصواب را می پذیرد. مثلا در ذیل آیه«الرحمن علی العرش استوی» می‌آورد:
استواء خداوند بر عرش در قرآن است و مرا بدین ایمان است. تاویل نجویم که تاویل دراین باب طغیان است. ظاهر قبول کنم و باطن تسلیم. این اعتقاد سنیان است و نادر یافته بجان پذیرفته طریقت ایشان است. ایمان من سمعی است. شرح من خبری است. معرفت من یافتنی است. 6
و نیز در ذیل آیه«ان الله لایستحیی ان یضرب مثلا… » در چگونگی استحیاء الاهی می‌گوید:
«این صفت حیا وامثال این هر چه درست شود به نصوص کتاب و سنت واجب است بر بنده خدا که چون آن شنود یا خواند بر نام و صفت بایستد و زبان و دل از معنی آن خاموش دارد واز دریافت چگونگی آن نومید باشد که خرد را فرا دریافت آن به تکلف و تاویل راه نیست». 7
درادامه میبدی تعقل و تدبر در معانی آیات را ناصواب شمرده و از آن منع می‌کند و در جای دیگر تفسیر خود می‌گوید: «مذهب اهل سنت واصحاب حدیث در چنین اخبار و آیات و صفات به ظاهر رفتن است و باطن تسلیم کردن واز تفکر در معانی آن دور بودن و تاویل نه نادن که تاویل راه بی راهان است و تسلیم شعاراهل سنت ایمان است. » 8
بعضی در باره ی این اندیشه ی ناصواب میبدی می گویند:
ظواهر آیات و احادیث واقوال صحابه و گفتار مفسران پیشین در دیدگاه میبدی از جایگاه بسیار بلندی برخورداراست و وی در موارد اختلافی مستند و مرجع را فقط ظواهر و اخبار صحاح و گفتار مفسران می‌داند و بس. این نوع نگرش و بستن بال عقل و جلوگیری از پرواز درافقهای تازه و فراخنای اندیشه های بشری و بهره وری های شایسته از اعماق قرآن از آثارجریان اشعریگری و جمود بر ظواهر در جریانهای مختلف فرهنگ اسلامی است.
آثار سوء و بازتاب ناهنجار این اندیشه که هنوز نیز در برخی از جراینها دیده می‌شود بسیار بوده و هست واینجا مجال تفصیل آن نیست.9
4-اسرائیلیات در کشف الاسرار
جناب میبدی همانطور که گفتیم خیلی به نقل و اقوال دیگران توجه کرده است در حالی که روایات جعلی زیادی داریم که دشمنان اسلام وارد دین کردند در نتیجه این سهل انگاری میبدی باعث شده است تا تفسیر کشف الاسرار از آمیختگی به احادیث مجعول واسرائیلیات در تاریخ پیامبران سلف مصون نماند ونیز تا حد زیادی باعث سقوط این تفسیر از اعتبار می شود. مثلا در داستان آدم و حوا همان اخبار مجعول را ردیف کرده و در چگونگی وسوسه شیطان نیز آنچه را از اسرائیلیات به دست یافته در تفسیرش بهم بافته و عرضه کرده است. میبدی در ذیل آیه 24 سوره«ص» یاوه های روایت سازان یهودی را درباره پیامبر بزرگواری چون «داوود» آورده و با این که سخن علی را که صریح در رد این حدیث مجعول نقل کرده است به دنباله داستان پرداخته بدون این که آن را نقد و رد کند. 10
5-مباحث کلامی درکشف الاسرار
از بحثهای گذشته می توان دریافت که میبدی در مسائل اعتقادی و کلامی بر شیوه اصحاب حدیث11 مشی می‌کرده است و در نتیجه سخنانی را که مبتنی بر کاوشهای عقلانی باشد مثل سخن اهل تأویل را باطل می شمارد. 12 و بر این عقیده است که اصحاب حدیث چون اندیشه ها و عقایدشان رااز اخبار صحاح و آثار صحابه سلف گرفته اند بر صوابند واهل نجات. 13
مثلا برای خداوند جسم قائل است لذا برای خداوند صورت، جهت و مکان ثابت می‌کند و گاه رویت خداوند را ممکن می‌شمرد. 14
میبدی چون ازاصحاب حدیث است متمایل به اشعریگری است چرا که او گاهی دیدگاههای پذیرفته شده اشعریان را نمی‌پذیرد و بر آنها خرده می‌گیرداز جمله می‌گوید:
«اشعریان گفتند: حروف در قرآن و غیرقرآن آفریده شده است و گفتند: کلام خداوند معنی است قائم بذات او بی حرف و بی صوت واین عقیده اهل سنت و اصحاب حدیث نیست واهل سنت را برایشان از آیات واخبار دلیلهای روشن است. »15
6-مباحث فقهی درکشف الاسرار
از مباحث ارائه شده در کشف الاسرار مبحث فقهی است که میبدی به آن اشاره کرده است، ایشان در ذیل هر آیه ی مربوط به احکام به عنوان «فصل» از احکام فقهی یحث کرده است. میبدی به مذهب شافعی گرایش دارد، مثلا در ذیل آیات قبله وارد بحث شده و می‌گوید:
«بدان که روی بقبله آوردن شرط درستی نمازاست و بگذاشتن قبله اندر نماز روا نیست….شافعی را دو قول است: یکی اصابت عین قبله فرض است یااصابت جهت؟ واصابت جهت ظاهرتراست. »16
7- فضایل علی درکشف الاسرار
یکی از جنبه های جالب و قابل توجه در تفسیر میبدی توجه وی به فضایل علی و اهل بیت پیامبر در اخبار و احادیث است. و این علاقه ی میبدی به امیرالمؤمنین علی را می رساند. مثلا در محبت علی از پیامبر نقل می‌کند که فرمود:
چون الله تعالی بنده ای را دوست دارد بجبرئیل خطاب کند که من فلان را دوست می‌دارم شما آه اهل آسمانید او را دوست دارید اهل آسمانها او را دوست دارند. آنکه در زمین محبت وی در دل خلق افکند تا زمینیان او را دوست دارند و در بغض همچنین. براء عازب گفت که: پیغامبر علی را گفت: «یا علی قل اللهم اجعل لی عندک عهدا و فی صدور المومنین و دا. «فانزل الله تعالی هذه الایه»آنگاه میبدی پس از نقل این جریان بعنوان شان نزول آیه می‌گوید: «فما من مومن الا و یحب علیا».17
و در ذیل آیه ی مباهله این چنین از پیغمبر حدیث نقل میکند:
مصطفی گفت: آتش آمده بر هوا ایستاده اگرایشان مباهلت کردندی در همه روی زمین از ایشان یکی نماندی و اصحاب مباهله پنج کس بودند: مصطفی و زهرا و مرتضی و حسن و حسین. آن ساعت که به صحرا شدند رسول ایشان را با پناه خود گرفت و گلیم بر ایشان پوشانید و گفت: «اللهم ان هولاءاهلی، جبرئیل آمد و گفت یا محمد وانا من اهلکم؟» چه باشد یا محمد اگر مرا بپذیری و در شمار اهل بیت خویش آری؟ رسول گفت: یا جبرئیل و انت منا. آنگه جبرئیل بازگشت و در آسمانها می‌نازید و فخر می‌کرد و می‌گفت: «من مثلی؟ وانا فی السماء طاووس الملائکه و فی الارض من اهل بیت محمد» یعنی چون من کیست؟ که در آسمانها رئیس فرشتگانم و در زمین اهل بین محمد خاتم پیغامبرانم.18
اما این نکته را فراموش نکنیم که میبدی نیز مثل دیگر مفسران و محدثان اهل به انکار و یا تضعیف ارزشها و والائیهای علی و فرزندانش ‌پرداخته است مثلا ارزشها و والائیهای علی و فرزندانش را در پاورقی می آورد و یا احادیث و اقوالی را در مقابل آن می آورد که آنرا از قوت بیاندازد. میبدی در تفسیر آیه 55 سوره مائده که منکران فضایل علی با تمسک به واژه های جمع «آمنو» «یقیمون»، «یوتون» و«راکعون» به انکار نزول آن درباره علی پرداخته اند بعداز نقل شأن نزول در جواب ازاین اشکال می‌گوید:
«و براین وجه آیت از روی لفظ اگر چه عام است از روی معنی خاص است که مومنان را بر عموم گفت و علی بدان مخصوص است».
اما پس ازاین اعتراف به نزول آیه درباره علی و جواب از اشکال می‌گوید: «و روا باشد که بر عموم برانند».19
8-عرفان در کشف الاسرار
کفتیم که روش میبدی در «النوبة الثالثه» عرفانی است، که باتوجهات صوفیانه و ذوقی به نثری مسجع و موزون دراطرافش قلم فرسایی می‌کند. که با جملاتی خوش آهنگ و بلیغ، با اشعاری بویژه از سنائی و سخنانی از صوفیان مخصوصا خواجه عبدالله انصاری آمیخته است. اینک یکی از قطعات عرفانی آن را می‌آوردیم:
گفته اند: صاحب دل چهار کسند: زاهد است دل او به شوق خسته خائف است دل او با شک شسته مرید است دل او به خدمت کمر بسته محب است دل وی به حضرت پیوسته. به داوود پیامبر وحی آمد که«یا داوود طهر لی بیتی اسکنه» یا داوود خانه ای که میدان مواصلت ما را شاید پاک کن واز غیر ما با ما مپرداز. داوود گفت: خداوندا و آن کدام خانه است که جلال و عظمت ترا شاید؟ گفت: دل بنده مومن «یاداوودانا عندالقلوب المحروقه» هر کجا خرمن سوخته ای بینی در راه جست و جوی ما که سوز عشق مارا می‌جوید آنجاش نشان ده که خرگاه قدس ماجز فنای دل سوختگان نزنند. دل بنده مومن خزینه بازار ماست منزلگاه کلام ماست محراب وصال ماست خیمه اشتیاق ماست مستقر کلام ماست گنج خانه اسرارماست معدن دیدار ماست هر چیزی که بسوزند بی قیمت گردد و دل که بسوزد قیمت گیرد. 20
9-شیوه نگارش و نثر فارسی کشف الاسرار
آنچه تفسیر میبدی را از تفاسیر دیگر دارای اهمیت ویژه ای برخوردار کرده است، نثراستوار با جمل

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درباره اسفار اربعه، عارفان مسلمان، حکمت و فلسفه Next Entries منابع تحقیق درباره فرهنگ اصطلاحات، فصوص الحکم، معرفت خدا