دانلود پایان نامه ارشد با موضوع نماز جمعه، امام صادق، کتاب ارشاد

دانلود پایان نامه ارشد

نگاهي اجمالي به شأن نزول آيه‌
در کتاب مناقب ابن شهرآشوب از قول ابن عباس نقل شده: آيه‌ي ?و إذا رأوا تجار? أو لهواً انفضّوا إليها و ترکوک قائما?، هنگامي نازل شد که در مدينه تورم اقتصادي و قحطي و گرسنگي پديد آمد و در همان شرايط بود که دحيه کلبي از شام حرکت کرده بود در روز جمعه وارد شهر مدينه شد و شروع به نواختن طبل کرد تا مردم ببينند او وارد شهر شده است. پس مردم در حالي که پيامبر خطبه مي‌خواندند متفرق شدند و به دور او جمع شدند و تنها کساني که در جاي خود باقي ماندند، حضرت علي، امام حسن، امام حسين، حضرت زهرا “عليهم السلام”، سلمان، ابوذر، مقداد و صهيب بودند. پيامبر”صلي الله عليه و آله و سلم” فرمودند: در روز جمعه خداوند به اين مسجد نظر دارد زيرا اگر اين طايفه که در اينجا نشسته‌اند و در مسجد باقي ماندند نبودند، بر همه شهر مدينه بلا نازل مي‌شد و مانند قوم لوط بر آنها سنگ باريدن مي‌گرفت و آيه‌ي سوره نور که مي‌فرمايد رجال لا تلهيهم تجاره105 مصداق همين چند نفر بود که در مسجد باقي ماندند.106
برخي مفسران بر اين باورند که اين واقعه سه بار در مدينه روي داد و هر بار مردم در حال شنيدن خطبه‌هاي جمعه بودند که کارواني از کالاها از شام رسيد و مردم براي خريد کالا شتافتند و آية مذکور، اين کار آنان را نکوهش کرد.107
البته علامه مجلسي معتقد است که اين آيات هنگام ايراد خطبه‌هاي نماز عيدين نازل شده‌اند؛ نه در روز جمعه؛ زيرا در نماز عيدين خطبه‌ها فرع بر نماز مي‌باشند و بعد از نماز ايراد مي‌شوند که اگر کسي بنشيند و به آن گوش دهد فضيلت بيشتري دارد و ترک کردن آن خطا نيست؛ هرچند اگر کسي خطبه‌هاي عيدين را رها کند و برود به امور لهو و لعب پردازد نيز جايز نيست.
بنابراين آيه تناسب با کساني دارد که اين سنت پيامبر”صلي الله عليه و آله و سلم” يعني گوش دادن به خطبه‌ها را ترک کردند تا آنجا که خداوند مي‌فرمايد: ?قل ما عندالله خَير من اللَّهو و من التجارة?.108
اما اگر بخواهيم آيه را ناظر بر خطبه‌هاي نماز جمعه بدانيم آنطور که اکثر مفسرين بر اين عقيده‌اند مي‌توان گفت که اين آيه قبل از آنکه نماز جمعه به عنوان فريضه واجب شود نازل شده. آن موقعي که احکام آن اعم از وجوب سعي و تحريم خريد و فروش و غيره وضع نشده بود. چون در اين صورت فقط تارکين نماز را ذم و نکوهش نمي‌کرد. اما اگر بگوييم که منظور از قول خداوند جايي که فرمود و ترکوک قائماً، منظور قائماً في الصلاة بود نه قائماً في الخطبه مسئله مشکل‌تر مي‌شود زيرا ترک خطبه‌هاي نماز جمعه و مشغول شدن به تجارت و لهو و لعب گناهي سبک‌تر از ترک خود نماز دارد. پس منظور از آيه ترک خطبه‌هاي نماز عيدين است که سياق آيات بعدي سوره جمعه نشان مي‌دهد که خداوند مي‌خواهد منافقين را سرزنش کند که در روز جمعه و عيدين به دنبال لهو و تجارت مي‌روند و پيامبر را در حال ايراد خطبه و موعظه و نصيحت ترک مي‌کنند.
دحيله کلبي از کساني بود که جنگ بدر را شاهد بود و آن زمان هنوز مسلمان نشده بود و در آن شرکت نکرد و روايات نشان مي‌دهند که آيه در اوائل هجرت پيامبر به مدينه نازل شده است و ايشان نماز جمعه را از روي سنت اجرا مي‌کردند و هنوز نماز جمعه واجب نشده بود.109
بنابراين همين نظر آقاي بروجردي عدم استفاده وجوب نماز جمعه از اين آيه است که در بخش ديدگاه‌ها و نظرات فقها بيان خواهد شد.

2 – 3 – 1 – 1 – 2. شأن نزول آيه
مي توان گفت که نزول آيه موجب تثبيت و وجوب سنت نبوي است: يعني خداي تعالي عمل پيامبر را تصديق و بلکه واجب فرموده و بعيد نيست بگوييم ظاهر آيه شريفه دلالت بر حرمت ترک صلاه و عدم حضور بعد اقامه جمعه دارد. يعني علي فرض اينکه اقامه نماز جمعه واجب تعييني نباشد، لکن بعد از اقامه جمعه يک امر و يک نهي دارد. امر به اينکه در نماز جمعه شرکت کنيد و نهي از ترک بعد از اقامه پس حرام است. همان‌طور که ترک صلاة يوميه حرام است. ولي بحث وجوب اقامه دليل خاص مي‌طلبد که آيه شريفه صراحت در آن بلکه ظهور در وجوب اقامه ندارد. فقط در صورت ندا داده شدن (إذا نودي للصلو?…) واجب مي‌شود که مسلمانان شرکت کنند. اما اصل وجوب اقامه دليل خاص مي‌طلبد.

2 – 3 – 1 – 1 – 3. خطاب در آيه
همانطور که قبلاً‌اشاره کرديم، بنا بر عقيده برخي مفسرين، آيه را مشکل است بتوان حمل بر وجوب تعييني نماز جمعه کرد اما در اينکه آيه در مقام تأکيد بر نماز جمعه مي‌باشد همه متفق القول هستند.
کساني که قائل به وجوب تعييني نماز جمعه در زمان غيبت نيستند، معتقدند که منظور از نداء در آيه اين است که وقتي نماز جمعه اقامه شد مسلمانان بيايند و اقامه جمعه کنند و خريد و فروش را رها کنند. بنابراين مفاد شرط در جمله دليل بر اين است که اگر ندا داده نشد و اجتماع ميسر نشد تکليف بر شما نيست که حتماً نماز جمعه برپا کنيد مانند نماز يوميه که هم مي‌توان به جماعت خواند و هم فرادي. منتهي اينجا به جاي دو رکعت چهار رکعت خوانده مي‌شود. بنابراين آيه را اينطور تفسير مي‌کنند که ولي امر مؤمنين بايد بتواند نماز جمعه برپا کند؛ مانند پيامبر اکرم “صلي الله عليه و آله و سلم” که در مدينه توانستند در مدينه شرايط اقامه نماز جمعه را فراهم کنند اما وقتي در سفر بودند يا خطري ايشان را تهديد مي‌کرد، و يا در هنگام جنگ‌ها اين نماز را برپا نمي‌کردند.110
نتيجه آن که خطاب در آيه به مؤمنين است نه مسلمين و اگر از روايات استفاده شود که بين مؤمن و مسلم فرق وجود دارد، مؤمن کسي است که ايمان به ولايت امير المؤمنين و ائمه هدي داشته باشد. بنابراين چنانچه در زمان غيبت کبري به مؤمنين گفته شد اگر نماز جمعه‌اي با حضور کسي که امام معصوم او را نصب فرموده اقامه شود و يا آن که اقامه کننده نماز جمعه حکومت اسلامي به پا شده به امر ولي فقيه باشد، در چنين نماز جمعه‌اي بايد شرکت نمايند، شرکت در چنين نماز جمعه‌اي بر مؤمنين واجب خواهد بود. اين معني وجوب شرکت، با وجوب شرکت در بلادي که عامه اقامه جمعه مي‌کنند و يا در زمان‌هايي که اين چنين نبود (مانند عصر عثماني) تفاوت دارد و خارج از استدلال به ‌اين آيه خواهد بود و خدشه‌هاي مختلف ممکن است بر آن وارد شود.
به هر حال چون آيه فرموده است: يا ايها الذين آمنوا اين خطاب کلي و عمومي است و نمي‌توانيم اهميت نماز جمعه را به مخاطبين آن زمان اختصاص دهيم. اين خطاب مي‌تواند همه را در هر عصر شامل شود.111

2 – 3 – 1 – 1 – 4. احکام فقهي آيه
احکامي که مفسرين از اين آيه استنباط نموده‌اند با توجه به معاني مفردات آيه وجوب سعي در ذکر خدا است که با توجه به قراين و شواهد موضوع و روايات ذيل آيه مراد وجوب اقامة نماز جمعه و پرهيز از هر کار ديگري است که منافي با آن باشد؛ مانند خريد و فروش و….
با بررسي معاني مفردات آيه، تناسب بين معناي آية شريفه با معناي وجوب بيش‌تر درک مي‌شود و اين معاني خود قراين و شواهدي هستند بر ظهور آيه در وجوب و اهميت آن که با وجوب تعييني بودن بيش‌تر سازگاري دارد.

2 – 3 – 1 – 1 – 4-1. مراد از کلمه “نداء”
آيه دلالت بر اين دارد که در اين نماز گفتن اذان مشروعيت دارد و غالباً بعد از آنکه امام جمعه از منبر بالا رفت اذان گفته مي‌شود. در تفسير مجمع البيان گفته شده که “إذا نودي” يعني اينکه اذان روز جمعه گفته شود و اين هنگامي است که امام در روز جمعه بر منبر مي‌نشيند و در زمان پيامبر اذاني جز اين اذان نبود. صائب بن يزيد مي‌گويد پيامبر اکرم دو مؤذن داشتند که يکي از آنها بلال بود و وقتي پيامبر بر منبر مي‌نشست مؤذن در کنار مسجد اذان مي‌گفت و در اين هنگام نماز اقامه مي‌شد. سپس در زمان ابوبکر و عمر نيز چنين بود تا آنکه خلافت به عثمان رسيد و تعدادمردم بيشتر شد و به دنبال آن فاصله خانه‌ها تا محل اقامه جمعه نيز بيشتر گرديد. او اذان ديگري را به اذان هميشگي اضافه نمود. اذان اول را سطح شهر مي‌گفتند و بعد وقتي عثمان بر منبر مي‌نشست مؤذن اذان دوم را مي‌گفت و وقتي از منبر پائين مي‌آمد نماز را اقامه مي‌کرد. اما بيشتر فقها اذان دوم را حرام مي‌دانند. حتي در برخي متون تاريخي آمده که اذان سوم هم وضع شده بود. اين کار را بسياري از فقها بدعت مي‌دانند و برخي هم قائل به کراهت آن مي‌باشند. در اينکه اذان دوم حرام است يا مکروه است اختلاف وجود دارد اما اذاني که بعد از صعود امام از منبر گفته مي‌شود را اکثر فقها مستحب دانسته‌اند.112
عبدالله بن ميمون به نقل از امام صادق(ع) مي‌گويد: پيامبر اکرم وقتي به نماز جمعه مي‌رفتند در منبر مي‌نشستند تا آنکه مؤذنين از اذان گفتن فارغ شوند. يعني بعد از فراغ اذان، پيامبر مشغول خطبه مي‌شدند. اما در حديثي در اصول کافي به نقل از محمد بن مسلم آمده که از امام صادق “عليه‌السلام” در مورد نماز جمعه سؤال کردم؛ فرمود: “نماز جمعه شامل اذان و اقامه هم مي‌شود و امام جمعه بعد از اذان خارج مي‌شود و از منبر بالا مي‌رود”.113 خلاصه آنکه اخبار دلالت دارند که اذان قبل از بالا رفتن امام جمعه از منبر مستحب است. شايد بتوان امر اول (يعني پيامبر مي‌نشست و منتظر اذان مي‌شد) را دليل مشهور بودن حديث بدانيم و روايت دوم از محمد بن مسلم را اين طور تفسير کنيم که در زمان تقيه شيعه نقل شده است. هم‌چنين مي‌توان ميان دو روايت، قائل به تخيير شد.114
از نظر بعضي فقها چون کلمه نودي به صيغه مجهول آمده است‌اشعار بر آن دارد که ندا کننده و دعوت کننده به جمعه شخصيتي عظيم الشأن است بنابراين حجت، اگر هم قائل به وجوب نماز جمعه در زمان غيبت نباشيم رجحان اقامه و شرکت در نماز جمعه از اين آيه بخوبي مشخص مي‌شود.
وقتي مي‌فرمايد: ?فإذا قضيت الصلاة? نشان مي‌دهد که اگر جمله را با مفهوم شرط در نظر بگيريم پس نبايد قبل از نماز متفرق و پراکنده شوند.
اصل کلام تأکيد بر حکم است که حين نماز جمعه خريد و فروش حرام است اما اگر بعد از نماز صورت گيرد‌اشکالي ندارد.
توضيح آنکه دلالت آيه بر فوريت آماده شدن بر نماز مي‌باشد و هر آنچه که باعث بازماندن از حضور در نماز جمعه مي‌باشد حرام است علامه در کتاب منتهي نيز بر اين باور است که بعد از ندا داده شدن به حضور در نماز جمعه خريد و فروش حرام است اما قبل از اذان و ندا حرام نيست. اما در کتاب ارشاد بر اين عقيده است که تحريم بيع از زوال آفتاب به بعد است و شهيد ثاني هم در شرح اين کتاب بر همين مطلب اذعان دارد. اما اين احتمال ضعيف به‌نظر مي‌رسد و عقيده بهتر آن است که بعد از ندا داده شدن خريد و فروش را حرام بدانيم. برخي هم بر اين عقيده‌اند کاري غير از بيع حرام نيست و مشهور آرا نيز بر همين دلالت دارند. در اينکه آيا خود صيغه عقد باطل است يا باطل نمي‌شود نيز اختلاف است؛ اما عقيده مشهور بر آن است که عقد بيع باطل نيست و صحيح است اما دو طرف مرتکب حرام شده‌اند.115
پس نماز جمعه بايد با شرايط آن صورت گيرد و ترک کردن نماز و توجه به تجارب، خريد و فروش و لهو و… را در هنگام نماز جمعه حرام است.
بيان اينکه روزي دهنده اصلي خداوند است پس نبايد ترک طاعت او را کرد تا به دنبال روزي رفت بلکه وقتي ترک اطاعت خدا را کنيم و به دنبال روزي برويم آن را حرام کرده چرا که خودش روزي دهنده مطلق است.
نکته ديگر آنکه از اول و آغاز ندا تا پايان نماز جمعه معامله و خريد و فروش جايز نيست. البته حرمت معاملات دليل بر اثم و گناه است و دليل بر بطلان معاملات نيست. مطلب ديگر اينکه هرکس واجد شرايط شرکت در نماز جمعه است نبايد به معاملات و کسب و کار بپردازد و کساني که واجد اين شرايط نيستند از اين عموم مستثني‌اند. پس نهايتاً بر واجدين شرايط حرام است نه غير آنها. مسئله‌اي که يادآوري آن ضروري به نظر مي‌رسد آنکه از ديدگاه برخي فقها اگر قائل به وجوب تخييري هم باشيم حرمت بيع باقي خواهد بود. بنابراين در هنگام وجوب تعييني نماز جمعه حرمت معامله به طريق اولي به قوت خود باقي است.

2 – 3 – 1 – 1 – 4-2. مراد از سعي در نماز جمعه
منظور از سعي در نماز جمعه اهتمام در رسيدن به محل نداء است. که شخص عجله کند به خطبه‌هاي نماز جمعه برسد و کسي که قبلاً

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه ارشد با موضوع نماز جمعه، امام زمان، امر به معروف Next Entries دانلود پایان نامه ارشد با موضوع نماز جمعه، نماز جماعت، علم اصول فقه