دانلود پایان نامه ارشد با موضوع تفسیر قرآن، کشف الاسرار، خواجه عبدالله انصاری

دانلود پایان نامه ارشد

ه های مسجع روان میبدی است که در «النوبة الثالثه» قلم فرسایی کرده است. اما در بخش سوم عنان قلم را رها میکند و نثری بس شورانگیز پدید می‌آورد. یکی از محققان درباره ارزش ادبی آن چنین نوشته اند:
این کتاب گنجینه گرانبهائی از لغات امثال و تشبیهات و تعبیرات فارسی است… واگر روزی فرا رسید که لغات قرآنی این تفسیر و معانی فارسی آن بصورت فرهنگی در آید آن کتاب فرهنگ از کتب نفیس و ارزشمند لغت خواهد بود و در ضمن این نتیجه گرفته می‌شود که زبان فارسی بحدی توانا و مایه ور است که برای هر نوع معنی لغتی سزاوار که رساننده آن معنا باشد دارد. خاصه آن که ترکیب در زبان فارسی باعث شده که هر معنی و مفهومی را بتوان برای آن لغت ساخت. . و نیز لغات و ترکیبات فارسی که دراین کتاب بکار رفته اگر جمع آوری گردد و موارد استعمال آن تفحص و بررسی گردد به سرمایه لغوی زبان فارسی افزوده می‌شود… آنان که بکار دستور زبان می‌پردازند این کتاب منبع سرشاری برای آنان خواهد بود زیرا خصایص صرفی و نحوی آن لاتعد ولاتحصی است و همچنین برای سبک شناسی که در زبان فراسی فنی نوین است و در تکمیل آن نیازمند به ماخذه و منابع بسیاری از نظم و نثر فارسی هستیم این کتاب بسیار مفیداست زیرا به نکات سبکی برخورد می‌کنیم که نظیر آن را در کتب انگشت شماری مانند«تاریخ بیهقی» و«تذکره الاولیاء» شیخ عطار مگر بتوانیم بیابیم. 21
10-تاریخ تألیف تفسیر میبدی ومصادر آن
تاریخ شروع تألیف آن به طوری که در آغاز آن آمده سال پانصد و بیست هجری بوده است. لذا از تفاسیر قرن ششم هجری است.
«شرعت بعون الله فی تحریر ما هممت فی اوائل سنة عشرین و خمسمأة، و ترجمت الکتاب کشف الاسرار و عدّة الابرار».22
تعدادی از مصادر این تفسیر که در آن نام برده شده عبارت است از: المجمل در لغت، المغازی در تاریخ، صحیح بخاری، صحیح مسلم، صحیح ترمذی، الترغیب، تفسیر ابوبکر نقاش، شفاء الصدور، قوت القلوب در عرفان، نظائر در ادبیات، کلیه و دمنه، و الوفاء ابن جوزی را می توان نام برد.
11-مؤلف کشف الاسرار
کتاب کشف الاسرار توسط آقای حکمت، جمع‏آوری و به صورت یک دوره کامل ده‏جلدی درآمده است، ولی قبل از آن درباره مؤلف این تفسیر، ابهامهایی وجود داشت. زیرا بعضی آنرا به خواجه عبدالله انصاری می دانند. از جمله آقای عبدالحی حبیبی در مقدمه‏ای که برای طبقات الصوفیه نگاشته است، کشف الاسرار را از تألیفات خواجه به شمار آورده است و برخی مثل حاجی خلیفه در کشف الظنون سعد الدین مسعود بن عمر تفتازانی متوفای 791 هجری، می دانند.
که بعضی برای اثبات اینکه مؤلف این کتاب شخصی غیر از تفتازانی و خواجه انصاری است، سه دلیل را ذکر کرده اند:
1-مؤلف همه جا در نوبت ثالثه با عنوان پیر طریقت‏یا شیخ الاسلام انصاری و گاهی هم با قید رحمت‏بر او باد، از خواجه یاد می‏کند و این خود دلیل آن است که این تفسیر پس از او نوشته شده و مؤلف آن، غیر از خواجه است.
2-از دو مورد در این کتاب، استفاده می‏شود که در قرن ششم نوشته شده و در دیباچه کتاب نیز تصریح شده است که آغاز تألیف کتاب 520 هجری قمری بوده است. از سوی دیگر خواجه عبدالله انصاری در سال 481 وفات کرده است و تفتازانی نیز متوفای 791 هجری است. بنابراین، نمی‏توان این کتاب را از تألیفات تفتازانی یا خواجه عبدالله انصاری دانست.
3-مؤلف تفسیر در دیباچه، صریحا می‏نویسد: «من کتاب شیخ الاسلام عبدالله بن محمد انصاری را در تفسیر قرآن مطالعه نمودم و چون در غایت ایجاز بود، تصمیم گرفتم که بال سخن را در آن باز نموده، عنان زبان را در شرح آن رها سازم‏». این عبارت به خوبی نشان می‏دهد که این تفسیر، شرح بر تفسیر خواجه است نه خود آن. البته این تفسیر شرح متن کتاب خواجه نیست، بلکه مطالب خواجه همان نکته‏هایی است که در نوبت ثالثه با عنوان پیر طریقت، شیخ‏الاسلام انصاری و امثال آن، نقل می‏شود و چه بسا علت نسبت این کتاب به خواجه هم ناشی از سوء برداشت از همین عبارت دیباچه باشد.23

گفتار دوم: شناختی بر ابوالفضل رشیدالدین میبدی
1- زندگانی ابوالفضل رشیدالدین میبدی
ابوالفضل احمد بن ابی سعید میبدی از عالمان و مفسران و عارفان اهل سنت می باشد که در قرن ششم هجری می زیسته است. اما متأسفانه از نحوه ی زندگانیش اطلاع زیادی در دست نیست. اما از این کتاب می توان تا حدی وی را شناخت.
نویسنده ای با توجه به تمام اطلاعات بدست آمده از پژوهشهای محققان، زندگانی مؤلف می‌نویسد:
ابوالفضل مردی از خاندان اهل علم میبد یزد دراواخر قرن پنجم به دنیا آمده. به جهت رواج فضل و فضیلت در خاندانش مقدمات علوم دینی را خوانده خارخار آموختن واندوختن او را بهره مند بوده دور نیست که محضر درس و فیض خواجه عبدالله انصاری را دریافته و یا با یک واسطه از آبشخور عرفان این عارف بزرگ بهره یاب گشته. تفسیر پیرهرات را دیده و خوانده و پیش روی داشته به جهت مختصر و موجز بودنش بر آن شده که آن را شرح و بسط دهد و براین نیت توفیق یافته واین اثر گرامی را برای ما به یادگار گذاشته. در سال 520 که براین کار برخاسته چند سال بر آن عمر گذاشته؟ پس به کجا رفته در کجا فوت کرده در کدام گورستانی خفته؟… بر ما معلوم نیست. 24
2-مؤلفات دیگر ابوالفضل رشیدالدین میبدی
از تألیفات دیگر میبدی اطلاع زیادی در دست نیست اما از خود تفسیر کشف الاسرار می توان به برخی از آثار وی پی برد.مثل کتاب «اربعین» که میبدی در ضمن تفسیر و تاویل آیه 41 از سوره رعد پس از نقل حدیثی که مشتمل بر واژه«اربعون» است می‌گوید: «اصلی عظیم است این خبر در علوم حقایق و تمکین ارباب معارف و با شرح آن در کتاب «اربعین» مستقصی گفته ایم کسی که این بیان خواهداز آنجا طلب کند»25
و دوم کتاب «الفصول» است این اثر را آقای دانش پژوه به چاپ رسانده و درمعرفی آن چنین نوشته اند:
تألیفی است ازامام حافظ فخرالاسلام رشیدالدین ابوالفضل احمدابن جمال الاسلام ابی سعیدمحمدابن محمود بن مهریزد بن انوشیروان میبدی یزدی زنهد در 520 که تا کنون جز «کشف الاسرار و عده الابرار» اثر دیگری ازاو نمی‌شناختیم ناشر طبقات الصوفیه انصاری پیرهرات گمان کرده است که شایداین کتاب هم نگارش او باشد. خوشبختانه مجموعه ای به کتابخانه مرکزی دانشگاه آمده است که یکی ازرسائل آن همین «الفصول» است که میبدی آن را از روی تألیف استاد ابوالقاسم یوسف بن الحسین بن یوسف البیع هروی به فارسی درآورده وبه خط خودنوشته است. 26
بهرحال بیش از آنچه دراین سطور آمد از میبدی اطلاعی نیست.

گفتار سوم: مفهوم شناسی تفسیر
1-معنای لغوی تفسیر
تفسیر از ریشه “فسر” مصدر باب تفعیل است و لغت شناسان؛ معانی متعدّدی برای این واژه آورده اند که برخی از آنها عبارتند از: کشف مراد از لفظ مشکل؛ 27 کشف معنای لفظ و اظهار آن؛ 28 بیان نمودن معنای سخن؛ 29 بیان و تشریح معنا و لفظ آیات قرآن؛ 30 کشف معنای معقول؛ 31 اظهار معنای معقول؛ 32 بیان؛ 33 ابانه؛ 34 بیان و توضیح دادن شیء؛ 35 آشکار ساختن امر پوشیده؛ 36 شرح قصه‌های مجمل قرآن کریم37 و…
این نکته هم لازم به ذکر است که برخی مانند سیوطی در الاتقان و زرکشی در البرهان “تفسیر” و “فَسْر” را مشتق شده از “سَفْر” دانسته اند. دلیل آنان بر این ادعا همگونی و تناسب معنای “فسر” و “سفر” (آشکار شدن) می‌باشد، اما طبق بررسی های انجام شده، این دو واژه، دو معنا و کاربرد متفاوت دارند: “تفسیر” و “فسر” اغلب درباره اظهار معنای معقول و آشکار کردن مطالب علمی و معنوی استعمال می‌شود و “سفر” در مورد آشکار کردن اعیان و اشیاء خارجی و محسوس به کار می‌رود38؛ لذا نه تنها تناسب معنایی لازم بین این دو وجود ندارد، به فرض چنین تناسبی، صرف همگونی و تناسب معنایی “سفر” و “فسر” دلیل بر اشتقاق و انشعاب “تفسیر” و “فسر” از “سفر” نیست.
2-معنای اصطلاحی تفسیر
البتّه ذکر این نکته لازم است که ارائه یک تعریف کامل که جامع افراد و مانع اغیار باشد امر ساده ای نیست چرا که هر تعریفی که از تفسیر ارائه شود، براساس پیش فرض هایی است که ممکن است در تحلیل نهایی خدشه دار شود. به هر حال دو تعریف می‌توان از تفسیر ارائه کرد. در تعریف اول “تفسیر به عنوان یک علم” و در تعریف دوم “تفسیر به عنوان تلاش فکری مفسر” مطرح شده است:
1- تفسیر، علمی است که به وسیله آن، معانی آیات قرآن و مراد خداوند از آن، با استفاده از منابع معتبر، بر مبنای قواعد ادبیات عرب، اصول مشترک محاوره و مفاهمه و قرائن متصل و منفصل کلام به دست می‌آید.
2-تفسیر، عبارت است از کشف و بیان معانی آیات قرآن و مراد خداوند از آن، با استفاده از منابع معتبر، بر مبنای قواعد ادبیات عرب، اصول مشترک محاوره و مفاهمه و قرائن متصل و منفصل کلام.

گفتار چهارم: جایگاه روایات در تفسیر
منظور از روایات در این عنوان سخنانی است که با نقل متواتر یا محفوف به قراین قطعی یا از طریق راویان مورد اعتماد از پیامبر و امامان معصوم نقل شده باشند.
درباره این که آیا در تفسیر قرآن به روایات نیاز است یا بدون کمک گرفتن از روایات نیز می‌توان قرآن را تفسیر کرد، دیدگاه های گوناگونی وجود دارد:
دیدگاه ها
1-تفسیر قرآن باروایت
جمعی بر این باورند که قرآن را جز با روایات نمی‌توان تفسیر کرد و از معنا و مفاد آیات تنها به آنچه در روایات بیان شده یا روایتی موافق معنا و مضمون آن باشد، می‌توان اعتماد و احتجاج کرد.
راغب در مقدمة جامع التفاسیر می‌نویسد:
مردم در تفسیر قرآن اختلاف کرده اند که آیا برای هر دانشمندی جایز است که در آن وارد شود؟ برخی در مورد آن سخت گرفته و گفته اند: برای هیچ کس هرچند دانشمند ادیب و متبحّر در شناخت ادلّه و فقه و نحو و اخبار و آثار باشد، جایز نیست که چیزی از قرآن را تفسیر کند و تنها برای اوست که به روایات پیامبر و صحابه ای که شاهد نزول آیات بوده و تابعانی که (معانی قرآن را) از آنان فرا گرفته اند، منتهی شود.39
شیخ طوسی در مقدمه تبیان چنین فرموده است: «بدان که روایت ظاهر است در خبر دادن اصحاب ما به این که تفسیر قرآن جز با روایت صحیح از پیامبر و امامانی که سخن آنان مانند سخن پیامبر حجت است، جایز نمی‌باشد و سخن گفتن در آن با رأی جایز نمی‌باشد».40
از این دو سخن، معلوم می‌شود این دیدگاه، هم در بین اهل تسنّن طرفدار داشته است و هم در بین شیعه، با این تفاوت که طرفداران سنّی این دیدگاه تفسیر را تنها با روایت پیامبر و صحابه و تابعان روا می‌دانسته اند و طرفداران شیعه آن، تفسیر را فقط با روایت پیامبر و امامان معصوم که سخنشان مانند سخن پیامبر حجت است، جایز می‌دانند.
محمدامین استرآبادی مدرک مسائل غیرضروری دین، اعم از اصول و فروع، را منحصر به سخن معصومان دانسته و دلایلی برای آن ذکر کرده است. 41 گرچه سخن وی مستقیماً در تفسیر قرآن و کیفیت آن نیست، ولی انحصار مدرک مسائل نظری دین در سخن معصومان مستلزم کاشف ندانستن دلالت آیات قرآن از مراد خدای متعال و حجت ندانستن آن، حتی پس از تفسیر و آشکار کردن آن است و اگر تفسیر غیر روایی را حرام نداند، دست کم آن را غیرقابل اعتماد و احتجاج و عبث و بیهوده می‌داند.
شیخ حرّ عاملی در وسائل الشیعه بابی با عنوان «باب عدم جواز استنباط الاحکام النظریة من ظواهر القرآن الاّ من بعد معرفة تفسیرها من الائمة منعقد نموده42 و روایات زیادی در آن باب جمع آوری کرده است که از آن استفاده می‌شود، وی نیز استنباط احکام نظری را از ظواهر آیات کریمه قرآن بدون تفسیر امامان معصوم جایز نمی‌دانسته است. همچنین کتاب الفوائد الطوسیة در فایده 48 نیز در این زمینه بحث مفصّلی دارد. 43 ابتدا استدلال به آیات و روایاتی از جانب مخالفان نظریه خود مطرح کرده و پاسخ داده، سپس به آیات و روایاتی بر نظریه خود استدلال کرده است. از مجموع آن بحث به دست می‌آید، وی نصوص قرآن و ظواهری از آن را که روایتی موافق مضمون آن یا در تفسیر آن رسیده باشد، قابل استدلال می‌داند و استدلال به ظواهری از قرآن، که روایتی موافق مضمون یا در تفسیر آن نرسیده باشد و استنباط احکام نظری از آن ها را

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درباره فرهنگ اصطلاحات، فصوص الحکم، معرفت خدا Next Entries منابع تحقیق درباره حکمت و فلسفه، ناصر خسرو، نهج البلاغه