دانلود پایان نامه ارشد با موضوع آیات و روایات، غیرمسلمانان، قرآن کریم، نظام اخلاقی

دانلود پایان نامه ارشد

رساله از نوع روش اسنادی به‌شیوه تحلیل و تفسیر و به‌عبارت دیگر، پژوهش به شیوه بررسی اسنادی و جستجو از نوع تحلیل محتوای توصیفی و کیفی است. تحلیل محتوای کیفی از جمله روش‌های تحلیل داده‌های متنی است که طی شش مرحله: طرح، واحدبندی، نمونه‌گیری، کدگذاری، استخراج نتایج و مرحله معتبرسازی است.439 روش مقوله‌بندی موضوعی(ناظر به ‌محتوای گزاره‌های قرآنی و روایی) و با رویکرد قیاسی‌(براساس یافته‌های نظری و تجربی مطالعات ارتباطات میان‌فرهنگی) بوده است. واحد سنجش گزاره‌های قرآنی (فرازهای مرتبط آیات) و روایی و گزاره‌های مرتبط از منابع تفسیری است که به تحلیل مقصود آن‌ها پرداخته‌اند. برای پیوند دورن‌مایه‌های علوم دینی و اجتماعی، واژه‌ها و ایده‌های مرتبط را همخوان کرده و ادبیات علوم اجتماعی و ارتباطات را برگزیده‌ایم. درون‌مایه‌های اسلامی با تکیه بر معیارهای پذیرفته‌شده در علوم اسلامی از قبیل: حجیت داشتن گزاره‌های قرآنی از نظر انتساب به ‌منشاء وحی، واقع‌نمایی، فهم‌پذیری، معناداری و زبان عرفی آیات تحلیل شده است.440
از نگاهی دیگر، رویکرد حاکم بر روش این تحقیق، همانند رویکردی است که فقها برای پاسخ به مسائل دینی در پیش می‌گیرند؛ اما نتایج این پژوهش به‌ ارائه حکم فقهی یا فتوا منجر نخواهد شد. تا حد امکان تلاش شده با استفاده از منابع مرتبط با موضوع، و با ملاحظه و بررسی ابواب فقهی مرتبط با ارتباط با غیرمسلمانان، مطلوبیت‌های اسلام در ارتباط یک مسلمان (به‌ویژه شیعیان)، با «دیگران» را استخراج کنیم441 و با بررسی نظام‌مند گزاره‌ها و ارتباط میانِ آن‌ها به‌یک الگو دست یابیم؛ الگویی که با استناد به‌ آن بتوان ارتباط مسلمانان (به‌ویژه شیعیان) با غیر مسلمانان را در دل یک نظام ارتباطی قرار داده و با داوری و ارزیابی لازم، برای ارتقاء آن برنامه‌ریزی و سیاستگذاری کرد. برنامه‌ریزي براي رشد و تعالی فردي و اجتماعی در تعامل با کسانی که از نظر فرهنگی (به‌یژه مذهبی) با ما اشتراک ندارند، نیازمند مطالعات راهبردي در این زمینه است. چنانکه اگر در صدد گسترش تعاملات خود با دیگران به‌شیوه‌ای اسلامی هستیم، باید مطالعات لازم دربارة وضعیت موجود و نیز مطالعات مربوط به ‌تعیین وضعیت مطلوب در آینده را انجام داده باشیم تا با درك فاصلۀ دقیق آنچه هستیم و آنچه باید باشیم، راهکارهای رسیدن به ‌وضعیت مطلوب را فراهم کنیم.442 اما هم مطالعه وضعیت موجود و ارزیابی آن و هم ترسیم وضعیت مطلوب باید متکی بر دستورالعمل‌های دینی باشد. البته، شناسایی وضعیت موجود و دستیابی به ‌مؤلفه‌هاي کمّیِ آن نیازمند مطالعات پیمایشی و توصیفی است تا به ‌وسیلۀ آن به ‌آمار صحیحی از متغیرهاي مربوط دست پیدا کنیم که خارج از اهداف این پژوهش است.
در این‌گونه رویکردهای تحلیلی با توجه به این که منابع اطلاعاتی در زمره متون و منابع اسلامی محسوب می‌شوند، پژوهش‌گر پس از طرح و تدوین مسأله پژوهش، به مطالعه متون مذکور پرداخته و داده‌های مرتبط با مسأله را از متن استخراج، کدگذاری، طبقه‌بندی و سپس تئوری خود را ارائه می‌دهد. به‌عبارت دیگر، داده‌های حاصل از منابع اطلاعاتی در ابتدا به مجموعه‌ای از کدها، کدهای مشترک به مفاهیم، مفاهیم مشترک به مقوله‌ها و آنگاه به تئوری تبدیل می‌شود.443 به‌طور خلاصه فرایند تحقیق برای دستیابی به الگوی ارتباط میان‌فرهنگی شامل مراحل ذیل خواهد بود:
• موضوع‌شناسی: نخستين مرحله شناخت دقیق موضوع و ابعاد آن است. علاوه‌بر اینکه ارتباطات انسانی و تعیین موقعیت ارتباطات میان‌فرهنگی در جغرافیای ارتباطات انسانی بررسی می‌شود، شناخت موضوع در ادبیات موجود حوزه ارتباطات نیز ضروری است که هم در فصل چارچوب مفهومی و هم در مرور ادبیات نظری انجام شد. همانطور که تعریف دقیق ارتباط میان‌فرهنگی در یک شبکه مفهومی، تمایز و تفاوت آن با سایر مفاهیم مرتبط قلمرو ارتباط میان‌فرهنگی را آشکار و از نقطه‌نظر اسلامی مورد کنکاش قرار گرفت.
• تحديد مفهوميِ موضوع، نکتة ديگري است که در استفاده درست از آيات در تفسير موضوعي نقش مهمي دارد. يکي از موضوعات مورد تأکيد در اینجا مشخص كردن حدود مفهوميِ واژگان و ايضاح آن‌هاست. منشأ بخشي از سوء‌فهم‌ها، مغالطات و اختلاف نظرها و خطاها در مباحث علمي، عدم تحديد مفهومي واژگان بحث است. براي آنكه هر مسئله حل روشني پيدا كند، بايد واژگاني كه در عنوان آن ذكر مي‌شود كاملاً تبيين شود و اگر اشتراك يا تشابهي دارد به‌كلي رفع گردد.444
• استخراج کلیدواژه‌ها از طریق جستجو در فهارس موضوعی و معاجم لفظی و تحقیقات پیشین. البته هم جستجوی کلیدواژه‌ای و هم جستجو از طریق معاجم لفظی دارای مشکلاتی است؛ اما به‌دلیل فقدان معاجم موضوعی مناسب و عدم امکان مطالعه همه منابع دینی، گریزی از آن نیست. مشکل جدی که در این شیوه وجود دارد، احتمال غفلت از مطالب مرتبطی است که در قالب کلیدواژه‌ها بیان نشده‌اند. به‌عنوان مثال، آیه 162 سوره نساء445 درباره اهل کتاب است446 ولی از طریق کلیدواژه «اهل کتاب» نمی‌توان به آیاتی از این سنخ دست یافت. علاوه‌بر این، اطلاع کامل از کلیدواژه‌هایی که از طریق آنها بتوان داده‌های مربوط به ارتباطات میان‌فرهنگی را در منابع دینی جستجو شود در اختیار نیست. لذا برای اجتناب از چنین احتمالی، در مورد قرآن کریم علاوه بر جستجوی کلیدواژه‌ای تلاش می‌شود کل قرآن با دقت لازم در جهت استقصاء موضوع مرور شود.
• بررسی منابع (آیات، روایات، سیره معصومین(ع)، کتب فقهی و …) جهت دستیابی به گزاره‌های مرتبط با موضوع: تنها بررسی آیات و روایات برای الگوی ارتباطات میان‌فرهنگی کافی نیست. باید سیره عملی معصومین علیهم‌السلام و نیز کتب فقهی نیز مورد ملاحظه قرار گیرد؛ چرا که این موضوع دارای دلالت‌ها و ابعاد فقهی آشکار می‌باشد. «گنجينه‌ي‌ معارف‌ اسلامي‌ مملو‌ از گوهرهاي‌ گرانقدر در زمينه‌هاي‌ گوناگون‌ حيات‌ بشر است، كه‌ با داشتن‌ سؤ‌ال‌ مناسب‌ و مراجعه‌ به‌ آن‌ مي‌توان‌ در پرتو روش‌هايي‌ كه‌ معصومین‌ علیهم‌السلام بنيان‌گذاري‌ كرده‌ و در طول‌ قرن‌ها توسط‌ شاگردان‌ و اصحاب‌ و فقيهان‌ حفظ‌ شده‌ و پالايش‌ و رشد يافته، پاسخ‌ مناسب‌ را يافت. پس‌ مراجعه‌ به‌ نصوص‌ ديني‌ (كتاب‌ و سنت) و بهره‌گيري‌ از شيوه‌ي‌ فقه‌ سنتي‌ راه‌ اصلي‌ دستيابي‌ به‌ عناصر ديني‌ است.»447
در گردآوري آيات، سه نکته مهم وجود دارد: نخست مراجعة مستقيم به قرآن و روایات است. دوم، براي استخراج آيات مربوط به هر موضوعِ مستقل، ضرورت دارد يک نوبت کل قرآن و منابع روایی مطالعه شود و از بررسي چند موضوع مستقل، با هم و با يك‌بار مطالعه پرهيز گردد؛ زيرا مطالعة، قرآن و منابع روایی براي استخراج دو يا چند موضوع سبب مي‌شود که از بسياري آيات مربوط به موضوع غفلت شود. و سوم، در گزينش آيات و روایات نبايد تنها آيات و روایاتی که ارتباط آنها با موضوع قطعي است ثبت شود، بلکه در اين مرحله همة آيات و روایات مرتبط با موضوع يا مسئله اعم از يقيني و احتمالي ثبت مي‌گردد.
• طبقه‌بندی اطلاعات جمع‌آوری شده: جهت سهولت در تحلیل و تفسیر داده‌های بدست آمده از منابع دینی، باید آنها را در طبقات مختلف قرار داد. البته همین امر نوعی تحلیل و تفسیر موضوعی به‌شمار می‌رود. در تفسير موضوعى، تمام‏ آيات ‏مربوط ‏به ‏يك مسئله جمع‏آورى‏ و استنطاق مى‏شود.448 به‌نظر شهید صدر، تفسير موضوعى عبارت است از: تلاش براى استنباط نظريه قرآن كريم در باب موضوع يا مسئله‏اى خاص از طريق جمع‏آورى و دسته‏بندى تمام آيات مربوط و استنطاق روشمند آنها. موضوع و مسئله مى‏تواند بينشى و يا ارزشى، از بيرون قرآن و مربوط به زندگى و دستاوردهاى بشرى يا برخاسته از مراجعه مستقيم به خود قرآن باشد.449
دسته‌بندي اطلاعات مستخرج، نقشة راه براي استفادة نهايي از آن‌هاست و به‌نحوي به دسته‌بندي نهايي داده‌ها مي‌انجامد. به‌عنوان مثال، در بررسی سیره پیامبر در برخورد با غیرمسلمانان به گزاره‌هایی از قبیل گذشت و عفو در برخورد با غیر مسلمانان در رفتار پیامبر، صبر و شکیبایی در دعوت به اسلام در رفتار پیامبر، اجتناب از تحقیر و توهین به غیر مسلمانان، قاطعیت در برابر دشمنان و معاندین، تکریم خویشاوندان غیر مسلمان و توجه به حقوق ایشان، وفای به‌عهد با غیر مسلمانان، رعایت امانت‌داری در حق غیر مسلمانان، تسامح در پذیرش، دست گذاشتن بر مشترکات در برخورد با غیر مسلمانان، عدالت با اهل کتاب، قاطعیت در امور مربوط به یکتا پرستی و مظاهر آن، احترام به‌نوع پوشش اهل کتاب و مانند آن برخورد می‌کنیم، اما این گزاره‌ها در مورد اهل کتاب و مشرکین یکسان نیستند. برخی از گزاره‌ها مربوطه به اهل کتاب و برخی دیگر مربوط به مشرکین است. بسیاری از تعاملات که با اهل کتاب جایز و پسندیده است با کفار و مشرکین منع شده است؛ لذا درضمن طبقه‌بندی گزاره‌های دینی در خصوص موضوع به ‌تحلیل اجمالی نیز دست پیدا می‌کنیم. طبقه‌بندی داده‌ها که ممکن است در متن پژوهش هم مشهود نباشد مهم‌ترین فرآیند پژوهشی از این سنخ است. چون شاکله کلی کار محصول طبقه‌بندی داده‌های مستخرج است.
• تحلیل و تفسیر اطلاعات قرار گرفته در هر طبقه با استفاده از مهارت‌های لازم: برای تحلیل و تفسیر گزاره‌های استخراج شده باید از نظرات اهل لغت، مفسرین و در مواردی از آرای فقها استفاده شود. این امر ممکن است در مورد هر یک از آیات و روایات و سپس در مورد هر طبقه صورت گیرد. بدیهی است که فهم ساختارهاي آیات و روایات طبق قواعد ادبي و توجه به قراين داخلي و خارجي مانند سياق و قراين عقلي، تاريخي و روايي، از جملة مواردي است که بايد در اين مرحله بدان توجه كرد.
• استخراج مفاهیم اساسی: پس از طبقه‌بندی گزاره‌ها به احتمال قوی به‌ یک‌سری مفاهیم اساسی دست خواهیم یافت که بقیه مفاهیم در حکم معرف‌ها و شاخص‌های450 آن‌ها هستند. این مفاهیم اساسی را می‌توان تحت عنوان اصول ارتباطات میان‌فرهنگی نام نهاد. این کار را می‌توان به روش تحلیل مضمون451 از طریق شبکه مضامین452 انجام داد.453 تحلیل مضمون، یکی از روش‌های پایه‌ای و کارآمد تحلیل کیفی است.454
• کشف رابطه میان مفاهیم اساسی: از آنجا که ارتباطات انسان در جامعه اسلامی از اصول و منطق خاصی پیروی می‌کند که در همه ساحت‌های ارتباطی انسان ساری و جاری است، میان اصول و مفاهیم اصلی باید رابطه‌ای برقرار باشد. بدین ترتیب نظام ارتباطی اسلامی در این حوزه ترسیم می‌گردد. نظام ارتباطي داراي مجموعه‌هاي مختلف و اجزاء و عناصر متعددي است كه بايد مورد بررسي و تدقيق قرار گيرند. نظام ارتباطی میان‌فرهنگی اسلام از نظام هنجاری اسلام پیروی می‌کند. چنانچه یافته‌ها و بررسی ما موفقیت‌آمیز باشد، نسبت نظام ارتباط میان‌فرهنگی با نظام ارتباطی اسلام بایستی کاملا هماهنگ بوده باشد که همه اینها در متن نظام اخلاقی اسلام جای می‌گیرند.455
توصیف‌ها و توصیه‌های کلی اخلاقی در کلمات معصومین زمینه‌ساز درک نظام‌مند آموزه‌های اخلاقی دین هستند و بسیاری از مفاهیم اخلاقی را تبیین کرده و نسبت میان آن‌ها را نشان داده و مقدمات لازم برای رسیدن به درکی درست از نظام اخلاقی اسلام را فراهم می‌سازند.456 در این سطح از تحلیل می‌توان از روش معناشناسی نیز کمک گرفت. یکی از ویژگی‌های قرآن کریم این است که کمتر به موضوعی یکجا و درکنار هم پرداخته است، بلکه به‌دلیل حکمتی الهی و هم به‌دلیل سیر تاریخی نزولش که در مناسبت‌ها و موقعیت‌های مختلف در طی مدت 23 سال، آرام آرام شکل گرفته، هر بار و در هر بخش(یا سوره) به موضوعات متنوعی پرداخته است. حاصل این‌گونه شکل‌گیری توزیع موضوعات در سراسر متن است.457
• و در نهایت ارائه مدل ارتباطی: به‌طوری که با این مدل بتوان نظریه‌های موجود در حوزه ارتباطات(در باب ارتباطات میان‌فرهنگی) را نقد، و انواع ارتباطات شیعیان با غیرشیعیان (به‌طور خاص) و ارتباطات مسلمانان با غیرمسلمانان (به‌طور عام) را موجه‌سازی کرد.
3-4- پیوند روش با ادبیات نظری
اتخاذ روش مقایسه‌ای نامتوازن پیوسته در این پژوهش به این معناست دیدگاه اسلامی درباره ارتباطات میان‌فرهنگی با نگاهی به مسائل موجود و ادبیات

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه ارشد با موضوع مطالعه تطبیقی، رویکرد ارتباطی، هنجارهای اجتماعی، توسعه فرهنگی Next Entries دانلود پایان نامه ارشد با موضوع انتقال فرهنگی، ارتباطات انسانی، ادیان توحیدی، رسانه‌های جمعی