دانلود مقاله با موضوع قوه قاهره، قانون مجازات، مجازات اسلامی، قانون مجازات جدید

دانلود پایان نامه ارشد

جبران آن به طور عادی از عهده ی زیان زننده خارج بود جبران گردد. زیرا در این موارد جبران ضرر بین زیان زننده و بیمه توزیع می شود و موجب می گردد از یکسو مسئولیت وارد شده بر دوش زیان زننده کاهش یابد و از سوی دیگر هیچ خسارتی بلا جبران باقی نماند.

فصل سوم
عوامل سقوط مسئولیت مدنی با لحاظ مقررات قانون مجازات اسلامی 92 در ارتباط با تعدد اسباب و اجتماع سبب و مباشر

پس از اجتماع ارکان مسئولیت، مباشر یا سبب مسئول شناخته شده و موظف به جبران خسارت وارده به زیاندیده است. مباشر یا سبب برای اسقاط مسئولیت خود می تواند وجود اسباب خارجی را ثابت نموده و بدین صورت رابطه سببیّت بین ضرر وارده و فعل خود را قطع کند.در این فصل به توضیح عوامل معاف کننده مسئولیت در قانون مجازات مصوّب 92 می پردازیم.
مبحث اول: قوه قاهره
قوه قاهره حادثه ای خارجی و غیر قابل پیش بینی و دور از انتظار و احترازناپذیر را گویند که شخص توانایی دفع آن را از خود ندارد و موجب قطع رابطه علیّیت میان ضرر وفعل می گردد495 و غالباً منظور از قوه قهریه همان قوای طبیعی مانند زلزله، سیل، طوفان و ….می باشد و ناشی از فعالیت هیچ کس نیست.496
قانون مجازات سابق در ماده 343497 و نیز در تبصره ماده 337498 قوه قاهره و ضامن نبودن فردِ به ظاهر مقصر را ذکر کرده بود. در قانون مجازات مصوّب 92 نیز قانونگذار در برخی از مواد به اثر معاف کنندگی قوه قاهره اشاره کرده است مثلاً در ماده 500 “در مواردی که جنایت یا هر نوع خسارت دیگر مستند به رفتار کسی نباشد، مانند اینکه در اثر علل قهری واقع شود، ضمان منتفی است.”به صراحت بیان شده که اگر خسارت به کسی مستند نبوده و علت اصلی وقوع جنایت و خسارت قوه قاهره باشد ضمانی در بین نخواهد بود و نیز در ماده 530 مقرر شده”هرگاه برخورد بین دو یا چند نفر یا وسیله نقلیه بر اثر عوامل قهری مانند سیل و طوفان به وجود آید،ضمان منتفی است” و یا در ماده 514 “هرگاه در اثر علل قهری مانند سیل و زلزله مانعی به وجود آید و موجب آسیب گردد، هیچ کس ضامن نیست…”.
قوه قاهره باید دارای برخی صفات خاص باشد که در مواد 227499 و 229500 قانون مدنی اوصاف سبب معاف کننده متعهد بیان شده است. قوه قاهره می بایست ویژگی های زیر را داشته باشد:
گفتار اول: خارجی بودن حادثه
منظور از خارجی بودن این ست که خارج از اراده مدیون بوده طوری که امکان انتساب عمد و تقصیر به وی وجود نداشته باشد501 به حکم عدالت قضایی نباید فردی را که خسارت خارج از حوزه ی اقتدار او محقق شده و یا قابلیت انتساب به وی را ندارد مسئول شناخت.502
مثلاً اگر سیلی خودرویی را به حرکت درآورد به دیوار خانه ای بزند و موجب خسارت شود صرف اینکه خودرو به مالک متعلق است مانع از خارجی بودن حادثه نمی شود اما اگر ترمز دستی خودرو از کار افتاده و در اثر برخورد خودرو دیوار خانه ای ویران گردد راننده مقصر می باشد زیرا حادثه غیرقابل پیش بینی و غیر قابل اجتناب و خارجی نبوده است و منشاء حادثه خود وی بوده است.
گفتار دوم: گریز ناپذیر بودن حادثه
خارج بودن دفع خطر از حیطه ی اقتدار فرد به گونه ای که مباشر در مقابل آن نتواند هیچ کاری انجام دهد503 بدین معنا که متعهد توانایی مقابله و خنثی کردن اتفاق را نداشته باشد در غیر این صورت اگر بتواند جلوی تأثیر آن را بگیرد اما اقدامی صورت ندهد تقصیر کرده و مسئول خسارات وارده خواهد بود.504 مثلاً در تبصره ماده 523 قا نون مجازات 92 آمده “در مواردی که آسیب مستند به مصدوم باشد مانند آنکه وارد شونده بداند حیوان مزبور خطرناک است و اذن دهنده از آن آگاه نیست و یا قادر به دفع خطر نمی باشد، ضمان منتفی است.”.
گفتار سوم: غیر قابل پیش بینی بودن
برای مسئول شناختن فرد، حادثه باید قابل پیش بینی باشد والا اگر عادتاً انتظار تحقق آن وجود نداشته باشد و امکان دفاع و مقابله از فرد گرفته شود نمی توان وی را مسئول شناخت زیرا اگر حادثه قابل پیش بینی بود فرد با احتیاط بیشتری عمل نموده و یا از قبل خود را آماده برخورد با آن می کرد و خسارت نامتعارف و غیر قابل پیش بینی را نمی توان مطالبه کرد.505
منظور از غیر قابل پیش بینی بودن این نیست که حادثه قبلاً هیچ گاه رخ نداده باشد زیرا همه حوادث به یک معنا قابل پیش بینی هستند و هیچ حادثه ی تازگی ندارد بنابراین مقصود از غیر قابل پیش بینی بودن حادثه آن است که دلیل خاصی برای تصور واقع شدن و پیش آمدن آن وجود نداشته باشد مثلاً در نواحی که زلزله خیز نیست وقوع زلزله یک رخداد غیرقابل پیش بینی به شمار می رود زیرا رخ دادن آن در این مناطق بسیار نادر و غیر معمول است.
البته باید بین موردی که قوه قاهره علت منحصرست مانند سیل، زلزله … و جایی که قوه قاهره در کنار تقصیرو کوتاهی شخص قرار دارد فرق گذاشت506 اگر در قوه قاهره تقصیر عامل در وقوع خسارت دخالت نداشته باشد به گونه ی که از نگاه متعارف جامعه خسارت به قوه قاهره منتسب باشد، رابطه سببیّت میان ضرر و فعل زیانبار منتفی بوده و خسارت مستند به قوه قاهره می باشد و شخص از مسئولیت معاف می گردد زیرا زمانی می توان فرد را مسئول معرفی نمود که فعل به وی استناد داشته باشد.507 اما اگر دخالت قوه قاهره همراه با تقصیر شخص باشد وضعیت به گونه ای دیگر خواهد بود مثلاً اگر راننده ای با سرعت غیرمجاز در شب بارانی و طوفانی در حال حرکت بوده و با عابر پیاده در کنار اتوبان تصادف کند آیا می توان گفت به علت وجود قوه قاهره، مسئول شناختن راننده متخلف منتفی است؟508 دادگاههای فرانسه در موردی که قوه قاهره با کوتاهی فرد همراه باشد سببی را که علم حقوق معتبر می داند را فقط مقصر و ضامن می داند و قوه قاهره را نادیده می گیرد.509
در حقوق ایران از برخی مواد مانند 347510، 349511، 352512 قانون مجازات اسلامی مصوّب 70 و مواد 516 “هرگاه کسی چیزی را در مکانی مانند دیوار یا بالکن ملک خود که قرار دادن اشیاء در آن جایز است قرار دهد و در اثر حوادث پیش بینی نشده به معبر عام و یا ملک دیگری بیافتد و موجب صدمه یا خسارت شود ضمان منتفی است” و ماده 518 “هرگاه شخصی بنا یا دیواری را بر پایه محکم و با رعایت مقرراتی که در استحکام بنا و ایمنی لازم است احداث نماید لکن به علت حوادث پیش بینی نشده، مانند زلزله و سیل سقوط کند و موجب آسیب گردد ضامن نیست….” از قانون مجازات اسلامی مصوّب92 می توان شرط قابلیت پیش بینی را استنباط کرد. همانطور که در مواد 352 و 353 قانون مجازات سابق و 521 قانون مجازات جدید “هرگاه کسی در ملک خود یا در مکان مجاز دیگری، آتشی روشن کند و بداند که به جایی سرایت نمی کند و غالباً نیز سرایت نکند لکن اتفاقاً به جای دیگری سرایت کند و موجب خسارت و صدمه گردد ضمان ثابت نیست و در غیر این صورت ضامن است ” از لفظ “عادتاً” ” غالباً” استفاده شده است.513
مبحث دوم: تقصیر زیان دیده
در تحقق هر خسارتی امکان دارد زیاندیده در وقوع یا گسترش دامنه و قلمرو ضرر دخالت داشته که در این صورت نمی تواند از این جهت مطالبه خسارت کند514 در حقوق رم اگر کسی به علت تقصیر خود خسارت ببیند جزء در مواردی که عامل زیان عمدی در کار داشته باشد می بایست خسارت وارده را تحمل نماید515 در فقه اسلامی تقصیر زیاندیده را با عنوان ” اقدام” مطرح نموده اند بدین معنا که شخص در مال و جانش به ضرر خود اقدام کرده است.516
مثلاً در مواد 333517 ،346 518و 331 قانون مجازات مصوّب70 قانونگذار زیاندیده ای را که در وقوع خسارت نقش داشته را ضامن می دانست.
در مواردی که تقصیر عامل زیان مفروض باشد زمانی تقصیر زیاندیده وی را از مسئولیت بری خواهدکرد که تقصیر او یک عامل خارجی و احترازناپذیر و غیرقابل پیش بینی باشد والا مسئولیت از بین نمی رود.519 اگر دخالت زیاندیده در حکم قوه قاهره باشد خواهان به طور کامل از مسئولیت معاف می شود. در این موارد مسئولیت زیاندیده و معافیت عامل زیان به دلیل قطع رابطه سببیّت بین عامل اصلی و ورود زیان و جایگزینی خطای زیاندیده به جای عامل اصلی است. اما در برخی موارد تقصیر زیان دیده در حکم قوه قاهره نیست بلکه تنها زمینه و موجبات تسهیل ضرر را فراهم می آورد و یا وقوع صدمه را تشدید می کند در این فرض تقصیر شخص زیاندیده باعث کاهش مسئولیت عامل زیان می شود520 و قاضی می تواند میزان مسئولیت عامل اصلی را تخفیف دهد.
در مواردی که تقصیر زیاندیده در کنار سایر عوامل موجب ورود خسارت شده باشد معیار تقسیم مسئولیت میزان تأثیر و نحوه ی مداخله هریک از اسباب در تحقق ضرر می باشد همانطور که در ماده 528 قانون مجازات مصوّب 92 در خصوص تصادف دو وسیله نقلیه مطرح شده است که بیان گر تقسیم مسئولیت براساس میزان تأثیر هریک از اسباب در بروز خسارت می باشد.”هرگاه در اثر برخورد دو وسیله نقلیه زمینی ، آبی یا هوایی،راننده یا سرنشینان آنها کشته شوند یا آسیب ببینند در صورت انتساب برخورد به هر دو راننده، هریک مسؤول نصف دیه راننده مقابل و سرنشینان هر دو وسیله نقلیه است …و هرگاه یکی از طرفین مقصر باشد به گونه ای که برخورد به او مستند شود، فقط او ضامن است.”.
در ماده 526 قانون مجازات جدید قانونگذار به صراحت به تقسیم مسئولیت بر مبنای میزان تأثیر رفتار مرتکبان اشاره کرده است “هرگاه دو یا چند عامل، برخی به مباشرت و بعضی به تسبیب در وقوع جنایتی تأثیر داشته باشند، عاملی که جنایت مستند به اوست ضامن است و چنانچه مستند به تمام عوامل باشد به طور مساوی ضامن می باشند مگر تأثیر رفتار مرتکبان متفاوت باشد که در این صورت هریک به میزان تأثیر رفتارشان مسؤول هستند”.
قانونگذار در قانون مجازات جدید در بحث مسئولیت مدنی پزشک در تبصره 1 ماده 496 بیان می دارد که”… هرگاه مریض یا پرستار بداند که دستور اشتباه است و موجب صدمه و تلف می شود و با وجود این به دستورعمل کند، پزشک ضامن نیست بلکه صدمه و خسارت مستند به خود مریض و پرستار است” اگر بیمار از اشتباه و خطر آگاه بوده اما طبق آن عمل نماید در واقع به موجب قاعده اقدام به استقبال خطر رفته و از آن جلوگیری نکرده است در این صورت خودِ وی مقصر است زیرا ممکن است زیاندیده در ایجاد ضرر هیچ نقشی نداشته باشد اما در گسترش دامنه خسارت تأثیر گذاشته باشد همانطور که در تبصره ماده 355521 قانون مجازات اسلامی سابق آمده بود. در قانون مجازت جدید در ماده 537 نیز آمده”…هرگاه جنایت منحصراً مستند به عمد و یا تقصیر مجنیٌ علیه باشد ضمان ثابت نیست. در مواردی که اصل جنایت مستند به عمد و تقصیر مرتکب باشد لکن سرایت آن مستند به عمد و تقصیر مجنیٌ علیه باشد مرتکب نسبت به مورد سرایت ضامن نیست”.
مبحث سوم: دخالت شخص ثالث
تقصیر و دخالت ثالث نیز می تواند یکی دیگر از اسباب معاف کننده مسئولیت باشد که رابطه علیّیت بین خسارت وارده و فعل زیانبار را قطع می کند مثلاً کودکی در اثر تصادف با اتومبیل جان می سپارد و راننده ی اتومبیل ظاهراً مسئول است اما بعداً معلوم می شود که دیگری قصد کشتن کودک را داشته و او را جلوی ماشین پرت کرده است522 که در این صورت اگر خوانده دعوا اثبات نماید که حادثه به علت فعل ثالث محقق شده وی ضمانی نخواهد داشت523 زیرا عمل شخص ثالث مؤثر بوده و مباشر عرفاً در حکم آلت محسوب می گردد و رابطه سببیّت منتفی شده است و ثالث ضامن جبران خسارت می باشد که در مواد 329524 و 366 525 قانون مجازات قانونگذار بیان کرده بود.526
مثلاً اسکی باز ناشی اما بی تجربه راه فرود عادی اسکی باز دیگر را بسته و بر اثر انحراف وی اسکی باز سومی زخمی شود. و نیز اگر در عمل جراحی یک تیم متشکل از پزشک، متخصص بیهوشی و پرستاران دیگر حضور داشته باشند و بیمار حین و یا بعد از عمل آسیب ببیند و در ظاهر پزشک مسئول خسارت وارده اعلام گردد وی می تواند با اثبات خطای سایر پرسنل و تیم پزشکی از مسئولیت معاف گردد زیرا در قانون مجازات جدید به موجب ماده 495 پزشک مقصر فرض شده، اما می تواند خلاف آن را ثابت نماید.
هرگاه فعل شخص ثالث مانع اجرای تعهدات گردد به گونه ای که اوصاف قوه قاهره را داشته باشد در حکم قوه قاهره است و یا در مواردی که فعل ثالث

پایان نامه
Previous Entries دانلود مقاله با موضوع جبران خسارت، مجنی علیه، ضرب و جرح، زیان دیده Next Entries دانلود مقاله با موضوع قانون مجازات، مسئولیت مدنی، قانون مجازات اسلامی، مجازات اسلامی