دانلود مقاله با موضوع بینامتنیت، مفاهیم قرآنی، مفردات قرآن

دانلود پایان نامه ارشد

الفاظ قرآنی، تأثیر آیات یا قسمتی از آن، تأثیر مفاهیم قرآنی، تأثیر الفاظ و مفاهیم مورد بررسی قرار میگيرد. و در پایان، در فصل پنجم نتیجه بحث و بررسی گنجانده شده است.

فصل1
کلیات تحقیق

فصل اول کلیات

1-1 بیان مسأله
اصطلاح تناص یا بینامتنیت1، که از آن به ارتباط متون نیز تعبیر میشود، از دیرباز آبشخور بسیاری از پژوهشگران معاصر و گذشته بوده است. ژولیا کریستوا2 بنیانگذار این نظریه است و انسانهای مانند عبدالعزیز گرگانی تا محمد بنیس مغربی همه اینان دستی در این مبحث داشتهاند. (حسینی، 1386، 58)
اصطلاح بینامتنیت يك اصطلاح ادبي است كه نخستین بار در زبان فرانسوی و در آثار اولیه ژولیا کریستوا، در اواسط تا اواخر دههی شصت مطرح شد. کریستوا، در مقالاتی چون «متن در بند» و «واژه مکالمه، رمان» آثار نظریه پرداز ادیب روسی، میخائیل باختين3 را به دنیای فرانسوی معرفی میکند. (آلن، 1380، 24)
همهی گفتهها وابسته به دیگر گفتهها یا خطابکننده به آنها هستند. هیچ گفتهای یکتا و واحد نیست. همهی گفتهها از رهگذر دیگر آواهای رقیب و متعارض مطرح میشوند همانگونه که باختین مینویسد. (همان، 41)
اصطلاح بینامتنی زمانی به کار میرود که در خوانش یک متن به سایر متون و نوشتهها توجه شود و مشابهتها و مغایرتهای میان آنها کشف گردد. بر اساس این نظریه، هر متنی برخاسته و شکل گرفته از متون پیشینیان است. بر پایهی اصل اساسی بینامتنیت هیچ متنی بدون پیشمتن نیست و همواره متنها بر پایههای متنهای گذشته بنا میشوند. (ناطق مطلق، 1383، 33)
متون، در واقع متشکل از همان چیزی هستند که نظریهپردازان اکنون آن را بینامتنیت مینامند. نظریهپردازان، مدعی آنند که عمل خوانش، ما را به شبکهای از روابط متنی وارد میکند. تأویل یک متن، کشفکردن معنا یا معانی آن، در واقع ردیابی همان روابط است؛ بنابراین خوانش، به صورت یک فرایند حرکت میان متون در میآید. معنا نیز به چیزی بدل میشود که میان یک متن و همهی متون مورد اشاره و مرتبط با آن متن، موجودیت مییابد و این برون رفت از متن مستقل، و ورود به شبکهای از روابط متنی است؛ متن به بینامتن بدل میشود. (آلن، 1380، 5)
اصطلاح بینامتنیت، تعاریف گوناگونی یافته که عمومأ به اصطلاحاتی چون «تخیل»، «تاریخ» یا «پسامدرنیسم» منتسب میشود. به تعبیر منتقد آمریکایی هارولد بلوم4، معنایی کمتر از حد و نمودی بیش از حد یافتهاند. بینامتنیت به عنوان یکی از ایدههای محوری موجود در نظریه ادبی معاصر، اصطلاح شفافی نیست. بنابراین، به رغم بهرهگیری مطمئنانه بسیاری از نظریهپردازان و منتقدان از آن، نمیتواند به شیوهی درستی مطرح شود. چنین اصطلاحی در معرض این خطر قرار دارد که معنایش بیش از آنی نباشد که هر منتقد خاصی میخواهد از آن مراد کند. بینامتنیت، تداخل متنهای ادبی قدیم یا جدید، شعر یا نثر با متن اصلی است تا جایی که متن جدید، انسجام و نظم خود را از دست ندهد و تا حدی بر فکری که شاعر طرح کرده است دلالت کند. (همان، 6)

1-2 مقامه
مقامه در لغت به معنی «مجلس» و«جماعت حاضر در مجلس» و نیز«سخن راندن» است و از قیام سخنور در میان جمع گرفته شده است. (دهخدا، 1377، ج 14، ذیل واژه مقامه) معني ديگر آن، خطبه‌ها و گفته‌هايي است كه در مجلس‌ها بر زبان رانده مي‌شود. (ضيف، 1980، 300)
مقامات در اصل، فنّی از انواع فنّ قصص است ولی با آن تفاوت دارد زیرا در فنّ قصص بیان رشته داستانی ضروری است اما در فنّ مقامات جنبه داستان به اندازهای ضعیف است كه خواننده تمایلی به شنیدن موضوع داستان احساس نمی‌كند بلكه بیشتر در پی حلّ دشواری‌های لفظی و تركیبات متن و یافتن صنایع لفظی و بدیعی آن است. اما از نظر داستانی مقامات را قصه‌های كوتاهی دانسته‌اند كه در آنها راوی معینی، شخص واحدی را در حالات گوناگون وصف می‌كند و بر اثر الفاظ گوینده داستان به درازا می‌كشد. (ابراهیمی، 1383، 11) در مقامه نويسنده تلاش مي‌كند تا آنجا كه امكان دارد به زيبايي لفظي توجّه كند لذا موضوع داستان فراموش مي‌شود و تا حدّ اغراق، به اسلوب و ظاهر كلام پرداخته مي‌شود.
مقامه در اصطلاح ادبی، نوع خاصّی از داستان‌های کوتاه با نثری مسجّع است که حوادث آن در یک مجلس واحد دور می‌زند. (ابن منظور، 1997، ج 12، 243 (از معروف‌ترین مقامه‌نویسان عرب، حریری است که بر مقامات وی شرح‌ها و حاشیه‌ها نگاشتند. (الفاخوري، بيتا، 540) از جمله آن‌ها مي‌توان شرح الشريشي و ناصيف يازجي را نام برد. (حريري ، 1364، 9)

1-3 کتاب «مقامات» حريري
يكي از شاهكارهاي حريري، مقامات اوست كه از مهم‌ترين آثار منثور عربي است. این کتاب مشتمل بر پنجاه مقامه است وحريري نگارش اين كتاب را بین سال‌های ۴۹۵ تا ۵۰۴ هجری به زبان عربی به پايان رسانيده است. (الفاخوري، بيتا، 540)
حریری کتاب «مقامات» را به دستور يكي از خلفا و وزرا نوشته است، ولي به طور دقيق مشخص نيست به حمايت و اشاره چه كسي بوده است. حريري در مقدمه مقامات، بدون آن‌كه از كسي نام ببرد، به طور مبهم اين موضوع را ذكر مي كند: « فأشار مَن إشارتُه حكمٌ وطاعتُه غنم…». (حريري، 1364، 11)
در اين مورد مي‌توان نظر بهترين شارح مقامات حريري يعني «احمد بن عبد المؤمن القيسي الشريشي» را پذيرفت كه اين كار به تشويق خليفه «المستظهر بالله» صورت تحقق پذيرفته است. وتقريباً از ساير حدسيّات دقيق‌تر است و مقرون به صحّت مينمايد. (همان، 8) هر چند كه شوقي ضيف، مشوّق او را سياستمدار ايراني، انوشيروان پسر خالد مي‌داند. (ضيف، 1980، 300)
مقامات حريري از نظم خاصي برخوردار است و اين موضوع در تمام داستان‌هاي وي به چشم مي‌خورد. آغاز داستان با تحريك و فعاليت و گردش ومسافرت كه لازمه جواني است، شروع مي‌شود و آخر آن با استراحت و گوشه‌نشيني و توبه از اعمال گذشته و استغفار پايان مي‌پذيرد. (حریری، 1364، 9)

1-4 تناصّ قرآني در مقامات حريري
با بررسي مقامات حريري ملاحظه مي‌شود كه حريري مقامات خويش را با استفاده از آيات نورانی‌ قرآن كريم به بلاغت و فصاحت و شيوايي آراسته مي‌كند.
بینامتنی بین مقامات حريري و قرآن کریم از نوع بینامتنی خارجی است و در اين پایان نامه تلاش بر آن است تا چگونگی تأثیر متن غایب (قرآن کریم) بر متن حاضر (مقامات حريري) مورد بررسی قرار گيرد. به‌طور كلّي این تأثیر به چهار بخش: 1- تأثیر مفردات و الفاظ قرآنی 2- تأثیر آیات یا قسمتی از آن 3- تأثیر مفاهیم قرآنی 4- تأثیر الفاظ و مفاهیم، تقسیم می‌شود.
• تأثیر مفردات و الفاظ:
كلمات و الفاظ زيادي از قرآن کریم در مقامات حريري جلوه‌گري مي‌كند كه در اين بخش به برخي از آنها اشاره مي‌شود.
حريري در مقامه كوفيه مي‌نويسد:
و حُرمَــةِ الشَّـــيْخِ الذِي سَـــنَّ القِرَی وَ اَسَّــسَ المَــحـْجُوجَ فــي اُمِّ الـــقُــرَی
سوگند به حرمت آن پيري(ابراهيم صلوات الله عليه) كه مهماني دادن را سنّت نهاد و خانه زيارت كرده را در مكّه كه مادر آبادي‌هاست بنيان نهاد. (حريري، 1364، 44)
در اين بيت، حريري از مفردات قرآن، بهره جسته و به شيوايي كلام خويش افزوده است. منظوراز اُمّالقری مكّه معظّمه است كه در قرآن نيز به‌كار رفته است. چنانكه خداوند متعال مي‌فرمايد:
(لِتُنْذِرَ اُمَّ القُری و مَنْ حولها). ( انعام /92)
اُمّ به معني مركز است. مكّه معظّمه را از آن جهت«امُّ القُري» گويند كه مركز آبادي‌هاي حجاز بود. (قرشي، 1384،ج1، 116)
• تأثیر آیات قرآن:
در بررسي مقامات حريري، چنانكه ملاحظه مي‌شود حريري نه تنها از مفردات قرآني استفاده كرده بلكه در بعضي مواقع، عين آيات قرآن یا قسمتی از آن را در متن مقامات به‌كار گرفته است.
حريري در مقامه صنعانيه مي‌نويسد: و تُزَحْزِحُ عن الظُّلْم ِثمَّ تَغْشَاهُ وَ تَخْشَی النَّاسَ وَ اللهُ أحَقُّ أنْ تَخْشَاهُ: تو از ستم روی می‌گردانی سپس به آن روی می‌آوری و از مردم بیمناکی حال آن که خداوند سزاوارتر است که از او بترسی. (حريري، 1364، 18)
حريري در اين مقامه عبارت «وَ تَخْشَی النَّاسَ وَ اللهُ أحَقُّ أنْ تَخْشَاهُ » را دقيقا از قرآن كريم گرفته است. خداوند متعال در قرآن كريم مي‌فرمايد:
(وَ تَخْشَی النَّاسَ وَ اللهُ أحَقُّ أنْ تَخْشَاهُ ). (احزاب / 37)
از مردم مي‌ترسي در حالي‌كه خدا سزاوارتر است كه از او بترسي.
• تأثیر مفاهیم قرآنی:
با تامّل در مقامات حريري ملاحظه مي‌شود كه حريري نه تنها از آيات قرآن به طور مستقيم در متن مقامات بهره جسته است، بلكه از مفاهيم قرآني نيز بي بهره نبوده است. هر چند كه به‌كار گرفتن آيات قرآن در متن مقامات، بيش از پيش به ارزش ادبي آن مي‌افزايد امّا استعمال مفاهيم و مضامين آيات قرآن نيز به نوعي بر زيبايي و شيوايي مقامات حريري افزوده است كه در اين بخش به نمونه‌هايي از آن اشاره مي‌شود.
حريري در مقامه كرجيه مي‌نويسد:
قال: اللَّهُمَّ! يَا مَن غَمَرَ بِنَوَالِهِ وَ أَمَرَ بِسُؤالِه: گفت بار خدایا ای کسی که با عطا و بخشش خود، مردم را پوشانده است و به خواستن و گدایی کردن از خود دستور داده است. (حريري، 1364، 201) اين عبارت اشاره به سخن خداوند متعال دارد كه مي‌فرمايد:
(وَ سئَلُوا اللهَ مِنْ فَضْلِهِ): و از فضل خدا در خواست کنید. (النساء / 32)
• تأثیر الفاظ و مفاهیم:
حریری همانگونه که از الفاظ و مفاهیم، هر یک به صورت جداگانه بهره گرفته بلکه در پارهای موارد برای شیوایی کلام خویش از الفاظ و مفاهیم به صورت یکجا بهرهمند گشته است.
حریری در مقدمه مقامات خویش مینویسد: إنک علی کُلِّ شیءٍ قَدِیر: به راستی که بر هر چیزی قادری. (حریری،1364، 203)
این عبارت برگرفته از الفاظ و مفهوم آیه20 سوره بقره میباشد. . الله تعالی در قرآن کریم میفرماید:
(إنَّ اللّهَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدِیر): که خدا بر هر چیز تواناست. (بقره/20)

1-5 سؤال پژوهش
1- حریری در مقامات خود از آیات قرآن به چه صورتهایی استفاده کرده است؟
2- تناص قرآنی در مقامات حریری، از چه نوع تناصی میباشد؟

1-6 پژوهشهاي علمي انجام شده قبلي در ارتباط با پايان نامه (بطور مختصر)
با توجه به شهرت مقامات حریری، در برخی کتب ادبی و تاریخی اشاراتی به این کتاب شده اما در ارتباط با بینامتنیت قرآنی در مقامات حریری، کتاب یا مقاله مستقلی نوشته نشده است.

1-7 حدود پژوهش (در صورت لزوم) :
تمام کتاب مقامات حریری.

1-8 فرضيات پژوهش:
1- حریری در مقامات خود از آیات قرآن به اشکال گوناگون استفاده کرده است.
2- تناص قرآنی حریری از نوع تناص خارجی است و آن تناصی است که متن به مراجع و منابع شعری، ادبی، دینی و . . . می‌پردازد.

1-9 اهداف اين پژوهش:
نشان دادن كاربرد قرآن در کتاب مقامات حریری كه بيان كننده‌ى توجه فراوان اين شاعر به كلام خداوند مى‌باشد.
1-10 خلاصه مراحل روش پژوهش:
يافتن الفاظ، مفاهيم و عبارات قرانى درکتاب مقامات حریری و دسته‌بندى آنها و پژوهشی كوتاهى در زندگى و ادبیات حریری و يافتن نتيجه.

فصل 2
زندگی حریری

فصل دوم زندگی حریری

2-1 درآمد
حریری بصری از ادبا و لغویان نامی قرن پنجم است. اکثر منابع وی را به نسبت حریری ذکر کردهاند که دال بر پیشه حریرفروشی پدرانش بوده، ولی برخی مانند یاقوت حموی او را «ابنالحریری» خواندهاند.

2-2 زندگی حریری
وی قاسم بن علی بن محمد بن حریری است که در سال 446 هجری در یکی از نواحی بصره به نام مشان (میشان) دیده به جهان گشود و در سال 516 هجری چشم از جهان فرو بست. در عنفوان جوانی به بصره رفت و علم حدیث، ادبیات و زبان را فراگرفت. (ضیف، 1980، 292)
او ساکن محله بنی حرام بوده،

پایان نامه
Previous Entries دانلود مقاله با موضوع بینامتنیت، ادبیات عرب، خلافت عباسی Next Entries دانلود مقاله با موضوع بینامتنیت، فکر و اندیشه، مدیحه سرایی