تحقیق رایگان درباره مدارس اسلامی، نظام آموزشی، خاقانی شروانی، روان شناسی علم

دانلود پایان نامه ارشد

. بنابراین در این علم از کیفیت تاثیرهای اراده، هنگامی که به ارواح قوی و عالی متصل شد، بحث می کند. این علم را علم تسخیرات می گویند (همان)
1-9-5 هیمیا:
که در ترکیب قوای عالم بالا، با عناصر عالم پایین بحث می کند تا از این راه به تاثیرهای عجیبی دست یابند و آن را علم طلسمات هم می گویند (طباطبائی، 1374 ج1:246).
1-9-6 ریمیا:
علمی است که از استخدام قوای مادی بحث می کند، تا به آثار عجیب آنها دست یابد، به طوری که در حس بیننده اثرات عجیب و غیرعادی درست می شود و این را شعبده هم می گویند (همان).
1-9-7 تعویذ:
در لغت به معنای پناه بردن، پناه دادن و در امان نگه داشتن و در اصطلاح به معنای دعا خواندن و حرز آویختن بر آدمیان، جانوران یا اشیاء برای محافظت از آن هاست.

1-9-8 خاقانی:
افضل الدن بدیل بن علی خاقانی شروانی، متخلص به خاقانی در سال 520 قمری در شروان به دنیا آمد و در سال 595 در تبریز دیده از جهان برگشود. وی از جمله نامدارترین شاعران ایرانی تبار و بزرگ ترین قصیده سرایان تاریخ شعر و ادب فارسی به شمار می آید. از القاب مهم وی حسان العجم است. آرامگاه وی واقع در شهر تبریز ایران است (سجادی، 1338: 5).

فصل دوم: مباني نظري تحقيق

2-1 علوم غریبه:
علوم غریبه به دانش هایی اطلاق می شود که موضوع آن ها نیروهای فوق طبیعی مکتوم یا اسرار آمیز است، مانند علم حروف و اعداد، علم اوفاق، جفر (جفر صغیر و جفر کبیر)، خافیه، علوم خمسه ی محتجبه (کیمیا، لیمیا، هیمیا، سیمیا، ریمیا)، علوم سحر، تسخیر ارواح، تسخیر جن و علوم دیگر است که شیخ بهایی این علوم را در کتاب «کلّه سرّ» جمع کرده است که هر حرفی اشاره به علمی دارد. اهداف این علوم آگاهی یافتن از کم و کیف استعدادهایی است که نفوس بشری با آنها برای تاثیر نهادن در عالم عناصر توانا می شوند.
این دانش ها در روزگاران پیشین، در میان مردم مصر و بابل، از قبیل سریانیان و کلدانیان و قبطیان تا پیش از ظهور حضرت موسی (ع)، سخت متداول و مرسوم بوده و در این باب آثاری نیز از آن زمان ها بر جای مانده است، اما به دلیل مخالفت دین اسلام با برخی از این دانش ها، فقط اندکی از آن آثار به دست مسلمانان به زبان عربی ترجمه شده است (ماهیار، 1383: 114)
علوم خفیه یا علوم غریبه یکی از دو شاخه ی علوم در تقسیمات قدیمی دانش ها در نظام آموزشی مدارس اسلامی بوده است. شاخه ی دیگر، یعنی علوم جلیه، به طب و منطق و هندسه و غیر مربوط است که قوانین مشخصی داشت و در کتاب ها نوشته و در مکاتب تدریس می شد، ولی علوم خفیه که علوم غریبه نیز نامیده می شوند به نیروهای مافوق طبیعت می پردازد و اسرار آن در نزد عالمانش پنهان می ماند.
کلیه شاخه های علوم غریبه در کتب شیعه به 34 شاخه تقسیم می شود.
2-1-1 خمسه ی محتجبه:
2-1-2 کیمیا:
علمی است مشهور نزد اهل صنعت که به سبب امتزاج روح و نفس، اجساد ناقصه را به مرتبه ی کمال رساند یعنی قلع و مس را نقره و طلا کند و چون این عمل خالی از حیله و مکری نیست از این جهت به این نام خوانند به معنی اختلاط و امتزاج. معرب از خمیا و قیاس می شود با شیمی فرانسوی و کمیستری انگلیسی. (دهخدا، ذیل واژه‌ی کیمیا)
خمیا، خاک سیاه و سرزمین مصر معنی شده. در مفاتیح العلوم خوارزمی ترجمه خدیو جم (ص 243- 249) ابزار و آلات این صنعت و جوهرها و ادویه ی مورد استفاده کیمیاگران شرح داده شده و در آغاز این بحث نوشته است: کیمیا نام این صنعت است. این کلمه عربی است و از کمی یکمی مشتق شده که به معنی پوشیدن و پنهان داشتن است (سجادی، 1374. ج2: 1286).
کیمیا و کیمیاگری گاهی به سبب علوم حصول نتیجه ی مطلوب از علم کیمیا، بعضی ها آن را با سحر مترادف دانسته اند. کیمیا معروف ترین دانش از علوم خمسه ی محتجبه است و کیمیاگر کسی است که می کوشد تا اکسیری به دست آورد که به واسطه ی آن فلزات کم بهاء مانند مس و روی را به فلزات گرانبها، نظیر طلا و نقره مبدل کند.
مورخان نوشته اند که کیمیاگران، ابتدا در اسکندریه و در سده ی یکم میلادی به این امر اشتغال داشتند و پس از چندین سده از رهگذر ترجمه ی آثار سریانی این موضوع به عربی که خود این آثار از کتب یونانی اخذ و تدوین شده بود، به دنیای اسلام انتقال یافته و سپس از طریق مسلمانان از راه اندلس به اروپا راه یافته است (مصاحب، 1345-1374: ذیل کیمیا). دانشمندان درباره ی علم کیمیا و چگونگی عمل به آن، اختلاف نظر دارند و به سه دسته تقسیم می شوند: موافقان با علم کیمیا و مخالفان با آن و سه دیگر معتقلان به انتساب کیمیا به نفوس قوی و تصرف این نفوس در عالم طبیعت. این همان معنای سحر است که متعلق به همت های والاست (ابن خلدون، 1353: 2/1086).
2-1-3 لیمیا:
در باور قدما از علوم خفیه است به صورت نوشتن اعداد، اشکال یا دعاها برای تاثیرگذاری بر پدیده ها. علم طلسمات (انوری، 1381، ج 7: 6489).
یکی از علوم خفیه، علم طلسمات (معین، ذیل واژه‌ی لیمیا)
2-1-4 هیمیا:
احوال ستارگان و حیوانات مرتبط با آنها. علم تسخیرات. در باور قدما، یکی از علوم خفیه است (همان، ج8: 8474).
2-1-5 سیمیا:
راز و رمز اعداد، دیدن و تصرف موجودات تخیلی، علم خیالات. در باور قدما، دانشی که بر مبنای آن می توان کارهای خارق العاده انجام داد (انوری، 1381، ج5: 4381)
2-1-6 ریمیا:
یکی از دانش های مخفی و بی پایه ی قدمایی، از نوع شعبده (همان، ج4: 3792).
2-1-7 خواص شناسی:
خواص اسماء الله، خواص آیات و سوره ها، خواس ادعیه، خواص اوراد و اذکار، خواص تعاویذ، خواص حروف و اشکال، خواص اشیاء، خواص طبع ها در این باب مطالب ارزشمندی به ثبت رسیده است. در این جا نمونه ای از خواص آیات و سوره ها آورده شده است. «خواص هفت آیه ی پر فضیلت: رسول اکرم(ص) به حضرت علی علیه السلام فرمودند: یا علی خواهی تو را چیزی آموزم که اگر خلق هفت آسمان و زمین جمع گردند نتوانند به تو بدی و آسیبی رسانند و هیچ کس بر تو ظفر نیابد. هفت آیه در قرآن است و آن هفت آیه این است: آیه 51 سوره توبه، آیه 17 سوره انعام، آیه 6 سوره هود، آیه 56 سوره هود، آیه 60 سوره عنکبوت، آیه 2 سوره فاطر، آیه 38 سوره الزمر (جاهد، 1377: 6- 204).
2-1-8 جفر:
دانش قدمایی که براساس آن حوادث آینده را پیش بینی می کردند. علم حروف از رمل و اسطرلاب و جفر و قیافه شناسی احاطه به کلیات این مسائل داشته (انوری، 1381، ج3: 2153).
2-1-9 رمل:
ریگ، شن، رمّال جمع، و نام علمی که به عقیده ی برخی مردم با آن می توان پیشگویی کرد و طالع کسی را به دست آورد و نام آلتی که با آن فال می گیرند و پیشگویی می کنند (عمید، 1343: 638).

2-1-10تعویذ:
در لغت به معنی پناه دادن و در پناه آوردن و آن چه از عزایم و آیات قرآن و جز آن نوشته جهت حصول مقصود و دفع بلاها با خود دارند آمده است و در اصطلاح خاص اهل فن چیزی را گویند که به قصد حفظ از آفات و بلیات و دفع گزند و مخصوصاً چشم زخم بر گردن آویخته می شود (همایی، 1331: 74).
تعویذ: آنچه از عزائم و آیات قرآنی و جز آن نوشته، جهت حصول مقاصد و دفع بلاها با خود دارند (دهخدا، ذیل واژه ی تعویذ).
دعایی که برای رفع بلا و دفع چشم زخم به گردن یا بازو بندند (معین، ذیل واژه ی تعویذ). دعایی که بر کاغذ می نویسند و برای دفع چشم زخم و رفع بلا و آفت به گردن یا بازو می بندند (عمید، ذیل واژه ی تعویذ).
از دیرباز باور به جن و موجودات تخیلی آسیب رسان رواج داشته و برای احساس امنیت در قبال آن ها برخی افراد، ورد و ذکرهایی را نوشته و با خود همراه می کنند که به این وردها و نوشته ها تعویذ گفته می شود، گاه نیز به این منظور، گوهر، تکه سنگ، نگاره، سکه، آویزه، انگشتر، تندیس گیاه یا جانور هم به کار می رود.
بررسی های بیش تر در اعتقادات مردم نشان می دهد که آنان برخی تعویذها را برای دور کردن شیاطین و در امان ماندن از گزند آنان با آب زعفران و یا آب طلا و نقره ی آمیخته به مشک در کاغذها و یا الواح می نوشتند و نگه می داشتند و یا بر، بر و بازو و گردن خود می آویختند یا می بستند (ماهیار، 1383: 214).
2-1-11 حرز:
در لغت به معنی جای استوار، پناه گاه (معین، «حرز») و در اصطلاح نوعی تعویذ به معنی عام آن است و مخصوصاً به ادعیه و اشیا و الواحی اطلاق می شود که برای حفاظت از بلیات و شر دشمنان و حوادث و آفات نوشته می شود و بیماران و سایر افراد آن را همراه دارند (همان، 1383: 215)

2-1-12 تمیمه:
تعویذ و مهره ی پیسه که در رشته کوه در گردن اندازند برای دفع چشم بد (دهخدا، «تمیمه»).
2-1-13هیکل:
در لغت به معنی هیئت و صورت و تنه ی مردم است (دهخدا، «هیکل») و در اصطلاح خاص اهل فن عبارت است از آن چه از آیات و سوره های قرآن کریم و دعاها برای محافظت از آفات و بلایا حمایل کنند و یا بر بازو بندند و یا از یک سوی دوش به زیر بغل جانب مقابل برند (همان، 1383: 217).
2-1-14 حمایل:
نوعی تعویذ است که بر گردن و بر و دوش کودکان و یا افراد دیگر از دو طرف به شکل متقاطع و صلیب مانند برای حفاظت از چشم زخم و یا محافظت از موجودات اهریمنی می آویزند و گاهی آن را «چهل و یک بسم الله» نیز گفته اند (همان: 217-218).
حمایل گاهی به پولک های حلقه داری اطلاق شده است که از زر و سیم و آهن ساخته می شده اند و بر هر حلقه ای «بسم الله» نوشته می شده و همه در یک رشته کشیده، به صورت متقاطع بر تن افراد بسته می شده است (همایی، 1331: 75).
2-2 دانشمندان و علوم خفیه
از قدیمی ترین نام هایی که با علوم خفیه پیوند خورده، نام بلیناس حکیم است که در منابع بسیاری از جمله کتاب الفهرست تالیف سال 377 هجری قمری و تاریخ الحکما تالیف سال 1347 به عنوان بنیان گذار علوم غریبه یاد شده است. از اوستن، کیمیاگر دوران هخامنشی نیز به عنوان نخستین فردی که درباره ی جادو نوشته است، یاد شده است در میان دانشمندان ایرانی نیز ابن سینا، خواجه نصیرالدین طوسی و شیخ بهائی در مورد علوم غریبه آثاری دارند. ابن سینا رساله ی کنوزالمعزمین را در این مورد نوشت و رساله ی شاقول را گسترش داد و قسمت هایی از کشکول شیخ بهائی به علوم غریبه و خواص اسماء حسنی اختصاص دارد (تناولی، 18:1385).
2-2-1 علوم غریبه از دیدگاه ابن سینا
ابن سینا نیز علوم غریبه و آثار سحر، شعبده، طلسمات، عزایم و نیرنجات را مردود نشمرده است و در زمره ی اوهام دروغین نیاورده، بلکه معتقد بوده است که انگار چیزی دلیل بر محال بودن آن نیست، همان گونه که تصدیق بی دلیل امری، دال بر حقانیت آن نیست. او بر این باور بوده است که نفوس قوی، اجسام سفلی و اجرام سماوی، با تاثیر گذاشتن در اجسام زمینی در به وجود آوردن امور غریبه، سه منشاء اصلی هستند. معجزات و کرامات و سحر ساحران حوادث عجیبی هستند که منشاء و علت ایجاد آن ها نفوس قوی است. نیرنجات، امور شگفت انگیزی هستند که انگیزه ی وجودی آنها در خواص اجسام سفلی نهفته است، مانند جذب آهن توسط آهن ربا. طلسمات امور غریبه ای هستند که از تاثیر قوای فعال آسمانی در قوای منفعل زمینی به وجود می آیند (ابن سینا، 1363: 490-491).
2-2-2 علوم غریبه از دیدگاه ابن خلدون
ابن خلدون نوشته: ابن وحشیه در این باب، کتاب تالیف کرده است که مردم بابل این دانش ها را از آن
فرا گرفته و در آن به تنوع پرداخته اند و سپس از مصاحف کواکب سبعه و طمطم هندی در علوم سحر یاد کرده است و پس از آن از کتاب غایه الحکیم مسلمه بن احمد مجریطی، از دانشمندان اندلس نام برده و به کرات، در جای جای کتاب، در مباحث مربوط به علوم غریبه، به این کتاب اشاره کرده است و در بحثی مستوفی از نفوس بشری سخن گفته و ساحران را در سه مرتبه به شرح زیر جای داده است:
1. در مرتبه نخست، ساحران کسانی هستند که صاحبان نفوس قوی هستند و با همت خود و بدون استفاده از ابزار و بی آنکه از هر نوع قوای غیر طبیعی یاری گیرند، در مخاطبان خود تاثیر می گذارند. این قسم تاثیر را از نظر روان شناسی علمی می توان با هیپنوتیزم و تله پاتی مقایسه کرد.
2. در مرتبه دوم، ساحران کسانی هستند که به یاری معینی دیگر، نظیر

پایان نامه
Previous Entries تحقیق رایگان درباره خاقانی شروانی، روش تحقیق، ویژگی های اخلاقی، مدارس اسلامی Next Entries تحقیق رایگان درباره جمال الدین، زیباشناسی، خوارزمشاهیان، شاعران معاصر