تحقیق رایگان درباره استان مازندران، سلسله مراتب، توسعه شهر، روستا- شهر

دانلود پایان نامه ارشد

کمبود منابع آبي و نوع خاک، علي رغم داشتن برخي منابع اقتصادي مهم مانند انوع معادن از مناطق کم جمعيت و کمتر توسعه يافته استان به شمار مي رود. غلبه سکونتگاههاي روستايي کوچک و پراکنده و سنتي بودن شيوه توليد از مشخصات بارز اين مناطق است. هرچند در درون اين شبکه عبوري بعضي جاده هاي بين استاني مانند چالوس، هراز، فيروزکوه و خوش ييلاق تا حدي توانسته است در تعديل شکاف بين منطقه جلگه ايي و کوهستاني مؤثر افتد.
بطور کلي تمامي شهرهاي استان مازندران در امتداد راههاي زميني از قبيل آزادراهها، راههاي اصلي، راههاي فرعي و راههاي روستايي قرار دارند، اين راهها که محورهاي اصلي آن عمدتاً به روي اراضي جلگه ايي يا منطبق بر دره هاي بزرگ کوهستاني هستند، در توزيع فضايي شهرها و انسجام و تعادل بخشي نقاط شهري و نقاط روستايي در درون هر منطقه اي نقش مهمي دارد. چنان که امروزه با وجود راههاي ارتباطي و تجهيز روستاهها به شبکه شهري، ديگر نمي توان از روستاهاي اين استان به جزيره هاي جدا افتاده از کانون هاي شهري نام برد.
خطوط ريلي و هوايي که از ديگر عوامل توسعه مناطق شهري به شمار مي آيند، بيشتر به توسعه شهرهاي قائمشهر و ساري کمک کرده است. خط ريلي تهران- شمال در محل ورود به قائمشهر به سمت شرق امتداد يافته است و تنها فرودگاه بين المللي استان در ساري قرار دارد.
عامل راه به عنوان متغير اصلي در نظام شبکه شهري، متأثر از توانها، امکانات و ظرفيت هاي طبيعي و انساني محيط است. به تعبير ديگر در هر منطقه اي که امکان انجام فعاليت هاي اقتصادي چون کشاورزي، صنعتي و خدماتي همراه با بستر طبيعي فراهم باشد، سرمايه ها به طرف آن سرازير و بدنبال آن دسترسي آسان و سريع به منطقه مهيا مي شود. اين که در استان مازندران شبکه قطاعي شکل گرفته است و شبکه خطي آن نيز نقاط شهري زيادي را به يکديگر مي پيوندد، نتيجه همين امر است. اين شکل از توسعه شهري ضمن اينکه پايداري بيشتري را در نظام شبکه شهري استان مازندران موجب مي شود، به علت نبود مديريت صحيح ناپايداري هاي را به شرح زير به همراه داشته است :
– بعضي از شهرها برروي گسلهاي خطرناک يا نزديک آنها واقع شده اند.
– نوسانات آب دريا پيشروي دريا را به همراه داشته، از اين رو قسمت هايي از شهرها به زير آب رفته يا در معرض آن هستند.
– شهرهايي که در کنار رودخانه ها قرار گرفتند با توجه به خصوصيات طغياني و سيلابي بودن اين رودخانه ها شرايط مخاطره آميزي دارند.
– وارد شدن فاضلاب شهري به آبهاي سطحي که آلودگي آنها را موجب شده است.
– تغيير سريع کاربري اراضي حوزه هاي پيراموني شهر.
– يکي از کارکردهاي مهم استان مازندران گردشگري است. اما جاده هاي فعلي استان جوابگوي تراکم ترافيک درون شهري و برون شهري گردشگران داخلي و خارجي نيستند. از اين رو بار ترافيکي زيادي را تحمل مي کنند و آسيب پذيرند.
– شکل گيري منظر شهري بدون هويت که در نتيجه شهرنشيني دوره اضطرار بوجود آمده است. از اينرو تعريف هويت معماري براي شهرهاي مازندران غير ممکن است.
– فشردگي موجود در نظام شبکه شهري و نزديکي زياد شهرها به هم به محيط زيست آسيب وارد مي کند.
– اين شکل از توسعه سبب پر شدن فضاههاي بين شهري و توسعه کريدوري در امتداد جاده ها مي شود و بدين ترتيب در امتداد جاده هاي اصلي محدوده هاي شهري به يکديگر خواهند چسبيد.

4-3-3- سلسله مراتب شهري براساس طبقات جمعيتي و جايگاه شهرهاي کوچک
نظام سلسله مراتب شبکه شهري استان مازندران الگويي سه سطحي دارد. در سلسله مراتب شبکه شهري استان مازندران در سال هاي 1375 ،1385 و 1390 ، سطوح اول (متروپل ملي) ، سطح دوم (متروپل منطقه اي) وجود ندارد جدول(4-12). اين شبکه شهري در سال هاي 1375 ، 1385 و 1390 داراي سه سطح سلسله مراتب شهري است، سطح اول شبکه شهري استان مازندران سطح سوم شبکه شهري تئوريک يعني متروپل منطقه اي است. در اين سطح استان مازندران داراي چهار شهر ساري ، بابل، آمل و قائمشهر است که همواره طي 15 سال از سال 1375 تا 1390 در سطوح شبکه شهري استان صعود و سقوطي نداشتند، اين متروپل ها در سال هاي 1375 ،1385 و 1390 بترتيب 9/54% ، 1/54% و 3/55% از جمعيت شهرنشين استان را شامل مي شود. در نتيجه طي 15 سال اخير همواره بيش از نيمي از جمعيت استان مازندران در چهار شهر و نيم ديگر آن در شهرهاي ديگر توزيع شدند. روند افزايش سهم شهرنشيني استان مازندران در چهار متروپل فوق بغير از کاهش اندکي که در فاصله سال هاي 1375 تا 1385 داشته در دوره پنجساله بعدي افزايش يافته است. در سطح سوم سلسله مراتب شهري، استان مازندران در سال هاي 1375 ،1385 و 1390 بترتيب داراي يک، يک و سه شهر به عنوان مراکز خرده ناحيه ايي هستند، که شهرهاي بهشهر، نکا و بابلسر مي باشند. سطح مراکز خرده ناحيه ايي در اين استان در سال هاي 1375 و 1385 بترتيب 03/6% و 3/3% از جمعيت شهرنشين استان را در خود جاي داده است. اما در سال 1390 با اضافه شدن شهرهاي بابلسر و نکا به اين سطح 3/11% جمعيت شهرنشين استان در اين سال در خرده مراکز ناحيه اي استان ساکن بودند .
سطح چهارم سلسله مراتب شهري تئوريک که سطح دوم سلسله مراتب شهري استان مازندران مي باشد، شامل مراکز شهري کوچک است ، ميزان شهرنشيني در مراکز شهري کوچک اين استان در سال هاي 1375،1385 و 1390 بترتيب 1/20% ، 6/20% و 4/17% مي باشد، با توجه به اين که تعداد اين مراکز از هفت شهر در سال 1375 به هشت شهر در سال هاي 1385 و 1390 رسيده بود اما مقدار شهرنشيني اين سطح از سلسله مراتب شهري استان مازندران کاهش يافته است، شهرهاي “چالوس، تنکابن، نوشهر، فريدونکنار، رامسر، محمود آّباد، جويبار و اميرکلا” مراکز خرده ناحيه ايي استان در سال 1390 مي باشند. در اين سطح از سلسله مراتب شهري در فاصله پانزده سال از سال 1375 تا 1390 شهرهاي “بابلسر و نکا” از اين سطح خارج شده و سطوح بالاتر رفتند و شهرهاي” محمود آباد، جويبار و اميرکلا “از سطوح پايين تر به اين سطح وارد شدند.
سطح پنجم سلسله مراتب تئوريک (روستا- شهرها)، سطح سوم سلسله مراتب شهري استان مازندران محسوب مي شود، در سال هاي 1375،1385 و 1390 بترتيب 8/18% ، 8/21% و 8/15% از جمعيت شهرنشين استان مازندران در روستا- شهرهاي اين استان زندگي مي کنند. با توجه به اينکه بيشترين تعداد شهرها در اين سطح از سلسله مراتب شهري استان قرار دارد اما از نظر ميزان جمعيت شهرنشين بعد از دو سطح سلسله مراتب شهري متروپل اي ناحيه ايي و مراکز شهري کوچک قرار دارد. در استان مازندران از 36 شهري که در اين سطح قرار دارند 6 شهر کمتر از يک هزار نفر ، و 22 شهر کمتر از 10 هزار نفر جمعيت دارند. اين شهرها با وجود نداشتن عملکرد شهري، بنا به دلايلي مانند افزايش جمعيت روستاهها، جاذبه ها و توانهاي محيطي مانند گردشگري نظير “نشتارود ، رينه و لاريجان” و يا ادغام چند روستا با يکديگر نظير “گلوگاه و زرگر محله” به شهر تبديل شدند. به همين دليل اين شهرها تأثير قابل توجهي در شکل و اقتصاد روستاهاي پيرامون خود ندارند و تابع شهر بالادست خود هستند. براي نمونه شهر “نکا” در ارتباط با کانونهاي کشاورزي و صنعتي اطراف خود شکل گرفته و هنوز بسياري از ساکنان شهر براي انجام فعاليتهاي کشاورزي يا استفاده از ييلاق به روستاهاي خود برمي گردند.

جدول 4-12 الگوي سلسله مراتب شبکه شهري استان مازندران برحسب طبقات جمعيتي و جايگاه شهرهاي کوچک طي سال هاي 1375 تا 1390
رتبه
سطح و طبقات جمعيتي
(به نفر)
1375
1385
1390

شهر
جمعيت
شهر
جمعيت
شهر
جمعيت

تعداد
درصد
تعداد
درصد
تعداد
درصد
تعداد
درصد
تعداد
درصد
تعداد
درصد
1
کلانشهر (متروپل ملي)
بالاتر از 1500000
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
2
شهر بزرگ(متروپل منطقه اي)
500000 – 1500000
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
3
شهر متوسط(متروپل ناحيه اي )
100000- 500000
4
4/11
656606
9/54
4
8/7
829436
1/54
4
5/7
931849
3/55

مرکز خرده ناحيه ايي
50000 – 100000
1
8/2
72067
3/6
1
9/1
51816
3/3
3
6/5
190408
3/11
4
شهر کوچک(مرکز شهري)
25000 – 50000
7
20
240910
1/20
8
6/15
316020
6/20
8
09/15
294062
4/17
5
روستا شهر
کمتر از 25000
23
7/65
224651
8/18
38
5/74
334434
8/21
38
6/71
265830
8/15
جمع
35
100
1194234
100
51
100
1531706
100
53
100
1682149
51
مأخذ: ( مطالعات نگارندگان )

4-3-4- سلسله مراتب شهري براساس الگوي رتبه- اندازه و نوع تعديل يافته آن
در سال 1375 بغير از شهر ساري که الگوي “رتبه – اندازه” براساس آن تنظيم مي شود، فقط 11 شهر نسبت به اين الگو داراي کسري جمعيت بودند و 23 شهر ديگر اين استان نسبت به الگوي رتبه اندازه داراي اضافه جمعيت هستند. در اين سال بغير از شهرهايي که نسبت به الگوي “رتبه – اندازه” داراي اضافه جمعيت هستند، کمترين کسري جمعيت شهرهاي استان مازندران نسبت به الگوي “رتبه – اندازه” به شهر رتبه 25 (پل سفيد) با 3/2 % کسري و بيشترين کسري هم به شهر رتبه 35 (آلاشت) با 4/92% کسري مربوط مي شود. در مجموع در سال 1375 در استان مازندران بغير از شهرهاي رتبه 34(رينه) و 35 (آلاشت) که نسبت به الگوي رتبه – اندازه بيش از 50% کسري جمعيت دارند، شهرهاي رتبه هاي بيست و پنجم (پل سفيد)، بيست و ششم (مرزن آباد)، بيست و هفتم (علمده)، بيست و هشتم (کلاردشت)، بيست و نهم (کلارآباد)، سي ام (چمستان)، سي و يکم (نشتارود)، سي و دوم (کياکلا) و سي و سوم (کياسر) داراي کسري زير 40% هستند.
اما براساس” الگوي رتبه – اندازه تعديل يافته” شهرهاي دوم ( آمل) ، سوم (بابل)، چهارم (قائمشهر)، پنجم (بهشهر)، نهم (نوشهر)، دهم (تنکابن)، يازدهم(رامسر)، دوازدهم (فريدونکنار)، سيزدهم (جويبار)، چهاردهم (اميرکلا) و پانزدهم(محمودآباد) داراي اضافه جمعيت هستند و بقيه شهرها همگي نسبت به اين الگو داراي کسري جمعيت هستند. روند افزايش و کاهش آن همانند الگوي “رتبه- اندازه” است و در طول سلسله مراتب شهري استان از بالا به پايين داراي روند افزايشي است، اما ميزان کسري جمعيت شهرنشين در استان مازندران نسبت به الگوي تئوريک “رتبه – اندازه تعديل يافته” بيشتر از اين کسري نسبت به الگوي تئوريک “رتبه – اندازه زيپف” است. در نتيجه سلسله مراتب شهري استان مازندران به الگوي تمرکز گراي “رتبه- اندازه” نزديکتر از الگوي تمرکز زدا “رتبه- اندازه” تعديل يافته است جدول(4-13).

جدول 4-13 : رتبه-اندازه واقعي و تئوريک شهرهاي استان مازندران در سال 1375

رتبه
شهرها
جمعيت واقعي
جمعيت براساس
قانون رتبه- اندازه
تفاضل اندازه جمعيتي واقعي با
قانون رتبه – اندازه
کسري اندازه
واقعي شهرها نسبت
الگوي رتبه-اندازه آن
(درصد)
جمعيت براساس
قانون تعديل
يافته مرتبه – اندازه
( بهفروز)
تفاضل اندازه جمعيتي
واقعي با
قانون رتبه – اندازه
تعديل يافته بهفروز
کسري اندازه
واقعي شهرها نسبت
الگوي رتبه-اندازه
تعديل يافته
(درصد)
1
ساري
195882
195882
0
0
288002
92120-
9/31
2
آمل
159092
97941
61151+
0
144001
15091+
0
3
بابل
158346
65294
93053+
0
96000
62346+
0
4
قائم شهر
143286
45970
94315+
0
72000
71286+
0
5
بهشهر
72067
39176
32891+
0
57600
14467+
0
6
چالوس
41345
32647
8698+
0
48000
6655-
8/13
7
بابلسر
38644
27983
10661+
0
41143
2499-
6
8
نكا
35208
24485
10723+
0
36000
792-
2/2
9
نوشهر
35133
21765
13368+
0
32000
3133+
0
10
تنكابن
33650
19588
14062+
0
28800
4850+
0
11
رامسر
28954
17807
11146+
0
26182
2772+
0
12
فريدون كنار
27976
16323
11652+
0
24000
3976+
0
13
جويبار
23909
15068
8841+
0
22154
1755+
0
14
اميركلا
21280
13991
7288+
0
20571
709+
0
15
محمود

پایان نامه
Previous Entries تحقیق رایگان درباره استان مازندران Next Entries تحقیق رایگان درباره استان مازندران، سلسله مراتب