تحقیق رایگان با موضوع فرهنگ عامه، شعر فارسی، قهوه خانه ها، حسین کرد

دانلود پایان نامه ارشد

می آورد و آن ها با حکایت و تمثیل می آمیزد.مولف در این کتاب به قصد تربیت فرزند همه رسوم را اعم از لشکرکشی ,مملکت داری؛اجتماعی و نیز علوم و فنون متداول زمان مورد بحث قرارداده است و از همین جاست که کتاب او حاوی اطلاعات ذی قیمت و متنوعی در مسائل مختلف مربوطه به فرهنگ و آداب و عادات ایران در قرن پنجم گردید و از این حیث الحق منحصر است .( صفا ؛ص384) سیاست نامه که به اشاره ملکشاه سلجوقی نوشته شده ؛شرح تجارب خواجه نظام الملک؛وزیر با تدبیر اوست .خواجه دراین کتاب ضمن ارائه تاریخ و قصص و اخبار و روایات به مسائل آداب و رسوم و حکایات اشاره دارد.در مقدمه آن می خوانیم که “در این کتاب هم پند است و هم مثل است و هم تفسیر قران و هم اخبار حضرت رسوا لله صلی الله علیه و آله و قصص انبیا و هم سیرت و حکایات پادشاهان عادل است .از گذشتگان خبر است و از ماندگان سمر است “(همان ص386)
داستان خواندنی و مفصل سمک عیار توسط فرامرز بین خداداد در قرن پنجم یا ششم نوشته شده است ومولف نویسنده که داستان را مردی به نام ” صدقه بن ابی القاسم شیرازی” نقل و روایت کرده است .این کتاب از قدیمی ترین نمونه های داستان پردازی در ادبیات ما به شمار می آید.
مولوی بیش از هر کس به قصه و داستان های عامه توجه دارد.از طریق همین قصه هاست که معانی بلند و اندیشه های متعالی خود را بیان می کند .عبید زاکانی کتاب انوار الامثال را به زبان عربی در امثال و حکم و اشعار و اقوال حکما نوشت .در کتاب ” الاخلاق الاشراف” به ذکر فضایل کسانی که به شوخی آن ها بزرگان و زیرکان عصر خود نامیده پرداخته و شیوه و رویه و در حقیقت مذهب جدید آن ها را “مذهب مختار” خوانده است . در درون آن ها به بسیاری از شیوه های زندگی دوران خود اشاره کرده وآن ها را با روش زندگی قدما مقایسه می کند علاوه بر آن در رساله ی تعریفات؛فالنامه ی بروج،فالنامه ی وحوش و دیگر آثارش بسیاری از رمز و رازهای فرهنگ عامه را بر ما روشن می کند از قصه های عامیانه که در قرن نهم تدوین شده است می توان از داراب نامه یاد کرد که مولانا شیخ حاجی محمدبن شیخ علی بن شیخ محمد مشهوربه بیغمی آن را روایت کرده و در حدود سال 887 توسط محمود دفتر خوان به نگارش در آمده است .( صفا ؛ص20) از قرن نهم به بعد به ویژه از دوران صفویه به این طرف به فرهنگ عامه توجه زیادتری مبذول شده .در این زمان افرادی به منظور گردآوری فرنگ عامه به پا خواستند و به گردآوری مواد گوناگون آن از قبیل آداب و رسوم و امثال و حکم قیام کردند .در این زمان کتاب جامع التمثیل هبله رودی نگاشته شد .کتاب عقایدالنساء موسوم به کلثوم ننه که می توان آن را نخستین کتاب رسمی فرهنگ توده تلقی کرد به رشته ی تحریر درآمد.میرزا صادق اصفهانی مثل های فارسی را در کتاب شاهد صادق جمع کرد .داستان حسین کرد در این زمان نوشته شد و بر سر زبان ها افتاد .رموز حمزه که داستان دلبری ها و جنگ های حمزه ابن عبدالمطلب است در قهوه خانه ها به صورت نقل گفته می شد .فرهنگ ها و لغت نامه های این زمان از اصطلاحات عامه انباشته شد .کشکول ها و مجموعه های این دوره به نشر اندیشه ها ؛طنزها ؛ذوقیات؛محاورات ؛حکایات و روایات عامیانه پرداختند .در این دوران حرفه ها و مشاغلی پدید آمد که با هنر عامه ارتباط داشت .
از قرن نهم به بعد ادبیات فارسی به میان توده مردم راه جست .مردمی شدن ادب و هنر ؛رواج و رونقی به فرهنگ توده بخشید.اندیشه ها؛ظرایف فکری و ذوقیات مردم عامی به ادبیات راه پیدا کرد.ادبیات رسمی از آن مقام رفیع خود فرود آمد و بیش از پیش با عامه همگام شد.در قرن نهم شعر عمومیت پیدا کرد .از انحصار طبقه خاص بیرون آمدو”در میان همه طبقات از دانشمند و عامی و عالم دین و امیر و سلطان؛ذوق شعر و اشتغال به شاعری دیده می شد .چنان که در میان شعرای این دوره به نام کسانی بر می خوریم که پیشه ورانی کوچک یا کارگرانی حقیر و شپاهی بوده اند.”(شعر فارسی در عهد شاهرخ ؛دکتر احسان یارشاطر؛ص9-10) در این زمان ادبیات ترکی رواج یافت و مورد توجه قرار گرفت و حمکران ترک زبان ایران به ادبیات ترکی روی آوردندو از آن حمایت کردند” به طوری که از مقدمه هبله رودی پیداست ،پادشاه فعال و مشهور سلسله صفویه یعنی شاه عباس جمع آوری مثل ها و تمثیل هاس ترکی را اولین وظیفه دانست (درباره ی مثل ها و تمثیل ها ی فارسی؛خ کوراغلی ؛ترجمه ابوالفضل آزموده ؛ص7)
ضمنا نفوذ ادبیات ترکی در محیط درباری به ضرر نظم فارسی تمام شد و گسترش فرهنگ عامه را نیز به دنبال داشت .در دربار صفوی افراد مختلفی با حرفه ها و ذوقیات گوناگون رفت و آمد می کردند.این رفت و آمد ها به شیوع فرهنگ توده و راه یابی آن به ادب خواص کمک موثری کرد .در این دوره” در ترکیب افراد درباری تغییراتی به وجود می آید.به غیر از اشراف نظامی و اداری زمان صفویه ؛کاسب کاران ؛تجار و ربا خواران نیز بدان جا راه می یابند.البته این امر نمی توانست باعث نفوذ سلیقه تجار به محیط دربار صفویه نشود و این موضوع در کتاب میرزابرخوردار ترکمن خواهی به نام محبوب القلوب به وضوح منعکس شده است .مولف این کتاب یکی از امیران عالی مقام حاکم هندوستان از سلسله مغولان کبیرشاه سلیم و سفیر آن در دربار شاه عباس بوده است .کتاب محبوب القلوب مجموعه افسانه ها و نقل و روایات و مواد فرهنگ عوام بوده است و در ردیف اثر هبله رودی جز اولین اثر و مجموعه آثار ملی و فولکلوری می باشد که توسط یک فرد رسمس تهیه و تدوین شده است.(همان ص8)
به این ترتیب دیده می شود که آثار فولکلوریک به محیط دربار راه می یابدو حکمرانان زمان هم— در ایران و هند –- در گسترش این امر سهمی را به خود اختصاص می دهند.با گسترش و رسمیت مذهب تشیع ؛شعرا و نویسندگان به سرودن اشعار و نوشتن کتاب هایی در منقبت و مراثی اهل بیت علیم السلام پرداختند.در قرن نهم اشعار مذهبی اهل تشیع شکفتگی خاص یافت ؛چنان که می توان این دوره را به حقیقت ؛آغازرواج اشعار مذهبی شیعیان خواند.شعرایی چون شاه نعمت الله ولیو لطف الله نیشابوری و کاتبی ترشیزی و محمد ابن حسام الدین ؛مشهور به ابن حسام که از اساتید شعر شیعی اند؛در این دوره می زیستند.شعر در ستایش ائمه شیعیان خاص این دوره نیست اما در این دوره است که قصاید غرا در نعت علی بن ابی طالب و ثنای امام شهید و رثای واقعه کربلا و ستایش ائمه دوازده گانه و لعن دشمنان خاندان پیغمبر سروده شد(شعر فارسی در عهد شاهرخ؛ص7)
توجه فراوان پادشاهان صفوی به شعر مذهبی و عنایت عامه مردم به این گونه آثار اعث شد که ” شعر از محیط دربار قدم بیرون نهاد و به دست عامه افتاد و گویندگان غزل سرا و مثنوی ساز از ایران دوری جستند و به دربار سلاطین عثمانی و بیشتر به بارگاه شاهان گورکانی هند؛روی آوردند و به تشویق آنان سبک هندی که آوردن مضامین بدیع و باریک و بیان معانی بسیار در لفظ اندک بود در شعر فارسی رسوخ یافت “(از صبا تا نیما ؛یحیی آرین پور؛جلد اول؛چاپ سوم ص 8) در این زمان ادبا و علما و دانشمندان با توجه به آن چه در ادب تازی و ترکی در زمینه گرد آوری فرهنگ توده انجام شده بوددر صدد برآمدند که در زبان فارسی هم به چنین کار شایسته و اقدام ارزنده ای دست بزنند.
همزمان با هبله رودی میرزا صادق اصهفانی درگذشته به سال 1061 هجری باید یادکرد که کتاب بزرگ شهد صادق را نوشت و قصل هشتادمم باب سوم کتاب را به “علم امثال” اختصاص داد و در مقدمه آورد”علم امثال عبارت است ازمعرفت اقوال سایره که نزدیک ظهور حادثه یا جهت تمثیل حالی به حالی ایقاع کرده باشند یا غرابتی که در او بود.قال الله تعالی و یضرب الله الامثال لناس لعلهم یتذکرون و می زند خدای مثل ها برای مردمان شاید که اشان دریابند .که مثل تصویر معانی است در آیینه ی افهام و نزدیک گردانیدن معقول به محسوس.فصحای عرب را در امثال ؛کتاب هاست و چون بنای این کتاب بر سیق عبارت فارسی است آنچه از امثال عجمم شنیده شده به ترتیب حروف تهجی بیاوریم و بعی از امثال عرب و هند که مناسب آن بود ذکر کنیم و چون ایراد مورد هر کدام موجب تطویل کلام است به ذکر امثال اکتفا نماییم”(زیر نظر دکتر کیا؛ص16-17)
کتاب عقایدالنشاء مشهور به کلثوم ننه ؛در زمان شاه سلیمان صفوی توسط آقا جمال خوانساری نوشته شده است.ایین کتاب “مختصری در بیان اقوال و افعال زنان و واجبات و محرمات و مکروهات و مستحبات ایشان و مشتمل است بر مقدمه و شانزده باب و خاتمه ؛المسمی به عقاید النساء”( کتیرایی ص 1) این کتاب بازگو کننده فرهنگ توده اصفهان سیصد سال پیش است.آقا جمال خوانساری در دهه دوم سده دوازدهم قمری در اصفهان درگذشته و از بزرگان دین و فقهای نامدار زمان خودش بوده است.
در این زمان نگارش داستان ها و قصه های عامیانه شیوع پیدا می کند.داستان هایی که مورد توجه عموم است علاوه بر مطالعه در میهمانی ها ؛بزم ها و در مکان های عمومی از قبیل قهوه خانه ها ؛نقل و روایت می شود.از داستان های مهم این عصر که شهرت بیشتری یافته اند می توان از حسین کرد شبستری؛داستان شیرویه حمزه نامه یا رموز حمزه نام برد.
از قرن نهم به این سو آثار متعددی در مدح و منقبت و شرح غزوات ؛جنگ ها و فتوحات پیامبر اکرم و علی بن ابی طالب به نظم فراهم آمد که بسیاری از آن ها به عنوان حماسه های مذهبی قبوا عوام یافت.از نخستین آن ها خاوران نامه ابن حسام خوسفس است که سفرها و جنگ های علی علیه السلام به سرزمین خاوران و جنگ با پادشاهان از جمله قباد و تهماسب شاه نام برد با دیو و اژدها و امثال این گونه وقایع را به نظم کشیده و در سال 830 آن را به پایان رساند.
از کتاب هایی که بیشتر مورد توجه عامه قرار گرفت کتاب حمله حیدری است که ” مشتمل بر معجزات و توصیف از رشادت و شجاعت و عظمت و منقبت و جنگ های تاریخی غزوات مولای متقیان علی بن ابی طالب تالیف مرحوم میرزا محمد رفیع بن محمد المشهدی المتخلص به باذل ” می باشد(همان ص 55) اندک اندک فرهنگ عامه گسترش قابل توجهی پیدا کرد ؛چیزی نگذشت تا تعزیه خوانی به کمال خود رسید و نوحه سرایی و نوحه خوانی رواج قابل ملاحظه یافت و تصانیف و سروده های عامه سر زبان ها افتادو به نوعی روایتگر تاریخ و وقایع زمان شد.” روضه بهانه و اصل مقصود انتشار تربیت و معلومات اسلامی در توده مردم بود”( مستوفی ؛ص315) “جمع شدن عارف و عامی و اعیان و اشراف و متوسط و فقیر در یک مجلس و در زیر یک چادر و برای یک مقصود باعث خبردار شدن طبقه توانا از حال ناتوان و بالنتیجه تراوش اعمال خیر از بین طبقه و عمومیت دادن فرهنگ در طبقات پایین بود” (همان ص 315)
بعضی از کتاب های عامه به طلسمات و خرافات و ادعیه و اوراد اختصاص یافته است و امروزه هم در بعضی از موارد مورد استفاده قرار می گیرد.در این زمینه می توان از این کتاب ها یاد کرد : 1- اسرار قاسمی در علم کمیا؛سیمیا؛لیمیا ؛هیمیا
2-جوشن صغیر 3- جوشن کبیر 4-سرالاسرار 5-هرمس الهرامسه از حکیم مطنطن هندی(که اصل آن مصری است ) 6- نوامیس افلاطونی (اثر جعلی که به افلاطون نسبت می دهند) 7- خواص الحروف 8-جامع الدعوات
بعضی از کتاب های فولکوریک جنبه آموزش و تعلیم دارد مثل کتاب سفره اطعمه که آشپزباشی ناصرالدین شاه در باب انواع غذاهای زمان خودش و طریقه ی پخت و مواد مصرفی آن نوشته است .علاوه بر این نادر میرزا قاجار که از دانشمندان و مولفان عهد ناصری است کتابی “در انواع اطعمه و اغذیه ایرانی و کیفیت طبخ و ترکیب هر یک از آن ها در خورش ها و هر گونه پختنی های مردم ایران به فارسی نوشته و عبارات را با آیات و امثال و اخبار و استعار آراسته است “(زرین کوب،از صبا تا نیما، ص 178)
از دیگر منابعی که در تدوین فرهنگ مردم ایران می تواند موثر باشد مطالعه کتاب ها و رسالاتی است که درباره ی روستاها؛شهرها و استان های کشور از دیرباز نوشته می شده است .در این کتاب ها به جز مسائل تاریخی و جغرافیایی به فرنگ عامه و مردم شناسی نیز توجه شده است .و نویسندگان آن ها قوم ها و طایفه ها و نحوه زیست آن ها را تا اندازه ای تشریح کرده اند..از جمله این کتاب ها که شاید بتوان آن ها را نوعی تک گرافی منو گرافی به شمار آورد از تاریخ سیستان از مولفی نامعلوم

پایان نامه
Previous Entries تحقیق رایگان با موضوع آداب و رسوم، ایران باستان، فرهنگ عامه، زبان فارسی Next Entries تحقیق رایگان با موضوع فرهنگ عامه، ایدئولوژی، فرهنگ مصرف، صادق هدایت