تحقیق رایگان با موضوع رفتار انسان، کنش اجتماعی، ویژگیهای شخصیت، یژگیهای شخصیتی

دانلود پایان نامه ارشد

موضوع نظارت خداوند از دیدگاه قرآن از چند لحاظ قابل بررسی است:
1. اختصاص تعداد زیادی از آیات قرآن به این موضوع (بیش از 347 آیه) که بیانگر اهمیت آن در کنترل کجروی انسان است.
2. آگاهی از نظارت خداوند سبب میشود که فرد بداند کند که در صورت تخلف، همه مدارک و شواهد علیه او وجود دارد و این حالت، قطعی شدن مجازات را برای او هم در جهان حاضر و هم جهان پس از مرگ، به دنبال دارد.
3. بیان این مفهوم بعد از آیاتی که اشاره به کجروی اشخاص دارند، این نظارت را به عنوان ضمانت اجرای هنجارهای دینی معرفی کرده است. به همین دلیل، در برخی از موارد، با بیانی توبیخی، افراد را مخاطب قرار میدهد که «مگر نمی دانند، خداوند آنان را میبیند» یا اینکه «مگر نمیدانند که بر کنشهای آنان نظارت صورت میگیرد».
4. به کار بردن مفاهیم گوناگون، متنوع و متناسب با فهم همه انسانها با توجه به سلسله مراتب ایمان، بیانگر اهمیت این موضوع از دیدگاه قرآن است. برای مثال، قرآن برای کسانی که تبعیت آنها از هنجارها به امید بهشت و ترس از جهنم است، چنین اشاره دارد که فرشتگانی نزد او حاضر و اعمال او را ضبط میکنند. همچنین قرآن بیان میکند که زمین و اعضای بدن خود انسان نیز بر رفتار انسان ناظر است و در قیامت بر این رفتارها، شهادت خواهند داد. علاوه بر این، قرآن برای گروهی که درکی ساده از حضور خداوند دارند، با الفاظی مانند اینکه «او به راز دلها آگاه است»، «چیزی را نمیتوان از او مخفی کرد» و «آگاه به آشکار و نهان شماست»، به دنبال این است که انسان نباید تصور کند که به همان گونه که کنشهای خود را از دید دیگران در دنیا پنهان میکند، میتواند به تصور خود، آن را از خداوند مخفی کند و خود را از عواقب ناگوار آن برهاند.
5. استفاده از الفاظ و شیوههای گوناگون ادبی نیز دلیلی برای بیان اهمیت این موضوع است، مانند بیان آیات با جمله اسمیه برای تأکید؛ استفاده از جملة فعلیه برای دوام؛ استفاده از «إِنَّ» در ابتدای جمله اسمیه برای تأکید بیشتر؛ استفاده از لام تأکید در برخی از آیات مانند «إِنَّ اللهَ بِعِبَادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ» (فاطر، 31).
6. تکرار زیاد این مفهوم و بیان آن بعد از دستورهای هنجاری، برای در نظر گرفتن این نظارت در زمان اجرای هنجار و تخلف نکردن از آن بوده است. به این صورت که انسان در هنگام انجام دادن کنشهای کجروانه، حضور ناظر و نظارت او را بر کنش خود احساس کند. میتوان در این باره به موارد زیر اشاره کرد:
الف. ترویج نماز و زکات: « و نماز را بر پا دارید و زکات را ادا کنید و هر کار خیری را برای خود از پیش میفرستید، آن را نزد خدا خواهید یافت. خداوند به اعمال شما بینا است»98.
ب. جلوگیری از تغییر هنجارهای دینی: « پس کسانی که بعد از شنیدنش آن را تغییر دهند، گناه آن فقط بر کسانی است که آن ]وصیت[ را تغییر میدهند. خداوند شنوا و دانا است»99.
ج. تقویت جهاد: « و در راه خدا کارزار کنید و بدانید که خداوند شنوا و دانا است»100.
د. تقویت امانتداری: « همانا خداوند به شما فرمان میدهد که امانتها را به صاحبانش برگردانید… همانا خداوند همواره شنوا و بینا است»101.
ه. قضاوت عادلانه: « و چون میان مردم داوری می‌کنید، به عدالت داوری کنید. در حقیقت، نیکو چیزی است که خدا شما را به آن پند می‌دهد. همانا خداوند همواره شنوا و بینا است»102.
و. درست انجام وظیفه کردن: « [که] زره‌های فراخ بساز و حلقه‌ها را درست اندازه‌گیری کن و کار شایسته کنید؛ زیرا من به آنچه انجام می‌دهید، بینایم»103؛ « ای پیامبران! از چیزهای پاکیزه بخورید و کار شایسته کنید که من به آنچه انجام می‌دهید، دانایم» 104.
ز. رعایت عفت: به مردان با ایمان بگو دیده فرو نهند و پاکدامنی ورزند که این برای آنان پاکیزه‌تر است؛ زیرا خدا به آنچه می‌کنند، آگاه است105.
7. اثر ایمان به نظارت خداوند در مهار کجروی های اجتماعی: قرآن کریم با توبیخِ بی توجهان به نظارت خداوند، توجه به نظارت خداوند را عامل کنترل کجروی معرفی می کند.. علاوه بر این، در آیات متعددی اشاره شده است که ایمان به نظارت، زمینة تبعیت از هنجارها و رسیدن به بهشت را برای افراد فراهم می سازد. برای مثال خداوند می فرماید: وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى؛ فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى( النازعات/40). امام صادق(ع) نیز در بارة آیة «وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ‏ جَنَّتانِ» (الرحمن/ 46)، فرمود: کسی که بداند خداوند او را می بیند و کلام او را می شنود و به اعمال خیر و شر او آگاهی دارد، و این علم او را از رفتار ناپسند، منع کند، پس این فرد کسی است که از مقام پروردگارش می ترسد و خود را از هواهای نفسانی محفوظ داشته است106. همچنین در جریان حضرت یوسف و زلیخا که قرآن اشاره به دیدن «برهان رب» توسط حضرت یوسف دارد، آن هم نوعی احساس نظارت خداوند بر رفتار او بوده است:
وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأى‏ بُرْهانَ رَبِّهِ كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ (یوسف/24) و در حقيقت [آن زن‏] آهنگ وى كرد، و [يوسف نيز] اگر برهان پروردگارش را نديده بود، آهنگ او مى‏كرد. چنين [كرديم‏] تا بدى و زشتكارى را از او بازگردانيم، چرا كه او از بندگان مخلص ما بود.
4-3-2-2- در منظر خداوند بودن کنشهای انسان
بیشترین مفاهیم گرفته شده از آیات قرآن درباره نظارت، به نظارت مستقیم خداوند بر رفتار انسان اشاره دارد. بر اساس این آیات، همة کنشهای انسان در منظر و محضر خداوند انجام میشود. این مطلب، با الفاظ و معانی گوناگون به شرح زیر بیان شده است:
الف. یک دسته از آیات با اشاره به علم مطلق خداوند و با توجه به صفاتی، مانند «عالم»، «علیم»، «خبیر»، «سمیع» و «بصیر» به این مطلب تأکید دارد که خداوند آگاهی و نظارت کامل نسبت به همه مخلوقها و از جمله انسان و کنشهایش دارد.
ب. دسته دوم از آیات، با اشاره به صفت «محیط» برای خداوند، احاطة او را بر همه مخلوقها مطرح میکند. همچنین این آیات، با بیان احاطة خداوند بر انسان به گونه عام، به احاطة او بر کنشهای انسان به گونه خاص و کنشهای کجروانة او به گونه خاصتر نیز اشاره دارد.
ج. دسته سوم از آیات، با بیان شاهد و نگهبان بودن خداوند بر انسان از راه دو صفت «شهید» و «رقیب»، به شاهد و ناظر بودن مستقیم خداوند بر کنشهای انسان اشاره دارد.
د. دسته چهارم از آیات با اعلام نزدیک بودن خداوند به بندگان به واسطه صفت «قریب»، بیان میکند که خداوند از رگ گردن به انسان نزدیکتر است؛ از این رو، میتواند همه کنشهای او را مشاهده کند.
ه. دسته پنجم نیز با اشاره به همراهی و معیت خداوند با انسان، تأکید میکند که خداوند در همة حالها، چه جمعی و چه فردی، همراه انسانها است. هر گروهی که شکل میگیرد، یک نفر که به شکل نامحسوس به گروه اضافه میشود، خداوند است. همراهی خداوند نیز به معنای آگاهی او از کنشهای انسان است.
و. دسته ششم از آیات نیز با بیان حسابرس بودن خداوند به واسطة اسم «حسیب» بیان میکند که خداوند همه اعمال انسان را محاسبه خواهد کرد. لازمه حسابرسی نیز آگاهی مستقیم یا غیر مستقیم از کنشهای انسان است.
همچنین نکته قابل توجه در این مفاهیم، آن است که نظارت خداوند، انواع کنشهای قابل انجام انسان را دربرمیگیرد. به همین دلیل، در این آیات با الفاظ گوناگون، همه کنشهای انسان را دربرگیرنده نظارت خداوند میداند. این الفاظ عبارت است از: «ما تعملون»، «ما تفعلون»، «ما تصنعون» و «ما تصفون». بر این اساس، میتوان گفت که کنشهای انسان، چهار حالت دارد: عمل، فعل، صنع و توصیف.
همچنین در آیات به نوع انجام دادن این افعال توجه شده است؛ یعنی اینکه کنش به طور سرّی و مخفیانه یا آشکار انجام گرفته است. این معانی با کلمههایی، مانند «اخفیتم»، «اعلنتم»، «اَسرّوا و اجهروا»، «یعلم ما بین أیدیهم و ما خلفهم»، «وسع ربی کل شیءٍ علماً»، «عالم الغیب و الشهاده»، «لایخفی علیه شیء» و «علیم بذات الصدور» بیان شده است. علت به کار رفتن این تعابیر نیز برای این است که انسان تصور نکند، میتواند مواردی را که به ظاهر از مردم پنهان کرده است، از خداوند نیز مخفی کند.
4-3-2-3- آشکار شدن کنشهای انسان در قیامت
دستهای دیگر از آیات به این مطلب اشاره دارد که کنشهای ثبت شدة انسان به شکل کارنامهای درمیآید که روز قیامت این کارنامه به دست انسان داده میشود و بر اساس آن محاکمه خواهد شد. خداوند در روز قیامت، انسانها را به کنشهایی که در دنیا داشتهاند، آگاه خواهد کرد؛ انسان در قیامت حتی به کوچکترین ذره از کنشهای انجامدادة خود، آگاه خواهد شد. علاوه بر آگاهی خود انسان به این کنشها، افراد دیگر، مانند فرشتگان، پیامبران و مؤمنان نیز، این کنشها را مشاهده میکنند.
4-3-2-4- در منظر شاهدان الهی بودن کنش های انسان
بر اساس آیات قران کریم علاوه بر اینکه خداوند، بر کنش های انسانها ناظر است، فرشتگانی نیز دارد که در دنیا دائم در کنار انسان حضور دارند و در حال نوشتن اعمال او هستند. به اذعان آیات قرآن، در کنار این ناظران، موجودهای بیجانی، مانند زمین که انسان در آن زندگی میکند، در روز قیامت به امر خداوند بر کنشهای انسان شهادت میدهد. البته لازمه این شهادت نیز آن است که این موجودها به نوعی کنشهای انسان را ضبط کرده باشند. برخی دیگر از آیات بیانگر این است که خداوند شاهدانی را که در دنیا بر کنشهای انسان قرار داده است، احضار خواهد کرد و آنها به نفع یا علیه انسان شهادت خواهند داد. این مأموران عبارتند از: فرشتگان، پیامبران، اعضای بدن انسان و موجودهای بیجانی، مانند زمین که ناظر بر کنشهای انسان بودهاند.
4-3-2-5- فرایند اثرگذاری نظارت خداوند بر کنترل کجروی
فرایند اثرگذاری نظارت خداوند بر کنترل کجروی را به شرح ذیل می تواند ترسیم کرد:
4-3-2-5-1- میل به مقبولیت و عملکرد درست
روانشناسان اجتماعی معتقدند که یکی از عوامل تغییر و اصلاح کنش اجتماعی این است که شخص توسط دیگران دیده شود. زمانی احتمال اصلاح بیشتر میشود که شاهدان به لحاظ موقعیت اجتماعی، پایگاه ارزشی و ویژگیهای شخصیتی در سطح بالاتری قرار داشته باشند. در بسیاری از موارد، حضور دیگران باعث تقویت و افزایش کنش اجتماعی میشود. از این رو، وقتی فرد در برابر دید دیگران قرار میگیرد و حضور فرد یا افراد با نفوذ و محترمی را کنار خود درک میکند، متقاعد میشود که خوب عمل کند. بسیاری از افراد تلاش میکنند تا در حضور دیگران، منطقی بوده، به طور عاقلانه عمل کنند. به نظر میرسد که دو نیروی قوی در انسان، این حالت را ایجاد میکنند که عبارت است از: 1. میل به مقبولیت: همة انسانها از دوران کودکی، گرایش به مقبولیت و پذیرفته شدن را دارند. به طور کلی، مقبولیت در برابر کسانی مورد توجه قرار میگیرد که به لحاظ اخلاقی و شخصیتی در سطح بالاتری باشند؛ به گونهای که شخص راضی نمیشود که چنین افرادی شاهد رفتار ناسالم یا نقایص و عیوب او باشند.2. میل به عملکرد درست: انسان به طور طبیعی میل دارد که رفتار عاقلانه و سنجیده از خود نشان دهد و هیچ کاری نکند که نشانگر عیب و نقص او باشد. این گرایش برای بالا رفتن سطح انگیختگی در رفتارهای مثبت و پیشگیری از ناهنجاریهای اخلاقی و رفتاری مؤثر است (شجاعی، 1388، ص305-306).
پيامبر اکرم(ص) میفرماید: «از نشانه‏هاى خداشناسى زياد، ترسيدن از خدا است»؛ همان طوری که خداوند ميفرمايد: « همانا بندگان دانشمندِ خدا از خدا ميترسند»107. اين ترس به دلیل اين است كه دانشمندان، خدا را در سرّ ضمير و دلهايشان میبینند؛ بنابراین، خداشناسى آنان این گونه است که او را در همه جا ناظر اعمال‏ و حاضر ميدانند: « خدا با شما است، در هر كجا كه باشيد108». پس هر چه معرفت بنده به پروردگارش بيشتر باشد، ترسش از خدا بيشتر مى‏شود(دیلمی، 1377، ص 401).
4-3-2-6-2- یقین کردن به مجازات
آگاهی از نظارت خداوند به همراه اعتقاد به معاد، سبب قطعی شدن احتمال مجازات در این جهان و نیز جهان دیگر و نیز

پایان نامه
Previous Entries تحقیق رایگان با موضوع قرآن کریم، رفتار انسان، کدگذاری محوری، قانون گذاری Next Entries تحقیق رایگان با موضوع نهی از منکر، امر به معروف، نهج البلاغه، قرآن کریم