تحقیق رایگان با موضوع حمل و نقل، مکان مرکزی، حوزه نفوذ، تولیدات کشاورزی

دانلود پایان نامه ارشد

گلی در مجموع علل جانبداری از شهرهای کوچک در برنامه های ملی و منطقه ای را به چهار دسته تقسیم می کند :
1-کارایی اقتصادی شهر زماین که به حد معینی از جمعیت برسد ، رو به کاهش می گذارد و هر گاه ابعاد معینی از حد بگذرد ، زیان های اقتصادی جاشنین صرفه های اقتصادی شده و باعث افت کارایی شهری می شوند .
2-اهمیت عدالت و برابری : واقعیت های ملی و منطقه ای و تأمین عدالت اجتماعی از نظر تعادل
فضایی نیز از مواردی است که توزیع متعادل تر جمعیت برای نیل و تحقق اهداف ملی را در ارجحیت دادن به شهرهای کوچک و میانی می داند .
3-شکست ساز اثرات رخنه به پایین : شکست سیاست های توسعه ای پیشین همچون انتشار تدریجی رشد از شهرهای بزرگ به شهرهای کوچک در ارتباط با توسعه و بهبود سکونتگاه ها منجر به توجه ایده شهرهای کوچک شد .
4-نقش توسعه ای شهرهای کوچک : این واقعیتی است که مراکز شهری کوچک ، مراکزی هستند که دارای بیشترین جمعیت روستایی و روابط اقتصادی متقابل روستایی می باشند . این مراکز می توانند با فراهم آوردن امکانات و تسهیلات در راستای توسعه اقتصادی– اجتماعی جامعه روستایی ایفا می کنند . ( گلی ، 1382 ؛ 146)
2-4-نظریات رابطه شهر و روستا
بخش دوم نظریات در تشریح متغیر مستقل یعنی عملکرد شهری است در این بخش ضمن بررسی مهمترین نظریه های دلالت کننده بر مناسبات شهری و روستایی به رویکرد های مهم توسعه روستایی نیز پرداخته می شود .
2-4-1-نظریه اقتصاد کشاورزی فن تونن ( یا مدل حوزه نفوذ )
مطالعات نشان می دهد که برای اولین بار یوهان هنریک فن تونن آلمانی بود که در رابطه با توزیع فعالیتهای اقتصادی نظریاتی را عنوان کرد . وی در سال 1826 در کتاب خود به نام « ایالت منفرد نظریه خود را که مبتنی است بر ارتباط مستقیمی بین الگوی کاربردی زمین و قیمت کالا های کشاورزی بیان کرد او برای تبیین نظر خود فرضهایی دارد که عبارتند از اینکه ناحیه فرضی بقدری دور افتاده است که در آن تنها شهر و حومه کشاورزی قرار دارد . حومه شهر محل سکونت کشاورزانی است که می خواهند سود خود را بنا بر تقاضای بازار به حداکثر برسانند . دسترسی بین حومه و شهر تنها بوسیله یک نوع وسیله نقلیه امکان پذیر است
هزینه حمل و نقل ارتباط مستقیمی با فاصله محل تولید از بازار دارد .
در این شرایط هزینه حمل و نقل عامل اصلی تعیین کننده نوع کشت است .
تونن در مطالعات خود به این نتیجه رسیده بود که در قیمت فروش تولیدات کشاورزی در بازار معینی علاوه بر تأثیر عوامل تولید ، عامل دیگر اثر گذار تعرفه حمل و نقل است بنابراین تولیدات کشاورزی که از فاصله معینی به بازار می رسند ، نمی توانند برای تولید کننده سودی داشته باشد تونن این موضوع را در دوایر متحدالشکل از تولیدات و فاصله آنها بیان کرد . از نظر او دایره اول منطقه مرکزی است . جاییکه قیمت زمین در آن بسیار بالاست و در آن کشت محصولات صیفی صورت می گیرد که حمل و نقل این محصولات به نقاط دیگر برای کشاورز مقرون به صرفه است . دومین دایره از نظر تونن برای کشت جنگل و درختکاری اختصاص دارد ، سومین منطقه را به کشتهای متفاوت غلات و در منطقه چهار مورد نظر وی آیش زمین و دامپروری صورت می گیرد . آخرین منطقه مورد نظر را به آیش پنج ساله و در منطقه ششم دامپروری سطحی صورت می گیرد .
تونن بدلیل داشتن فرضیات ذهنی در دست یافتن به اهداف اصلی خود یعنی رسیدن به بهترین روش در توزیع انواع تولیدات کشاورزی با شکست روبرو شد . ولی می توان نظریه او را پایه و سرمشق نظریات بعدی و ریشه طرح نظریه کلاسیک مکان مرکزی را در کارهای وی جستجو کرد .
هدف این نظریه بیشتر بر اساس سازمان فضایی پیرامون شهر مرکزی است که بر اساس نوع کالا و هزینه حمل و نقل تغییر می کند (رضوانی ، 1381 : 62 ) .
یعنی رابطه شهر را با پیرامون را متأثر از نوع کشت و فاصله مکانی است و هر روستا با توجه به این دو متغیر رابطه ای خاص با شهر خود خواهد داشت . اگر چه نظریه تونن روشنگر این موارد است که :
1-استفاده عمقی و متراکم و فشرده از زمین به موازات دور شدن از مادر شهر کاهش می یابد .
2-فاصله به عنوان یک عامل تعیین کننده قیمت تولیدات و در کیفیت جذب آنها در بازار نقش دارد . ( فرید ، 505 – 506 )
ولی به این نظریه انتقاداتی نیز وارد است از جمله اینکه :
1-از سال 1826 که تونن نظر یه خود را مطرح کرد بسیاری از عوامل بویژه وسایل حمل و نقل و هزینه مربوط به آن تغییر کرد .
2-با پیشرفت علم نحوه ارتباط و بهره برداری انسان از محیط دگرگون شده و در نتیجه لزومی ندارد که الزاماً پرورش جنگل در کنار بازار باشد .
3-پیشرفت علم و تکنولوژی در سیستم حمل و نقل و روشهای نگهداری مواد فساد پذیر مثل لبنیات ، این دلیل را که تولید انواع محصولات کشاورزی ، و لبنی در کنار بازار باشد را رد می کند .
4-آن نظمی را که تونن در پراکنش مناطق دارد ممکن است همیشه امکان پذیر نباشد .
5-تونن در نظریاتش هیچ جایگاهی را برای حکومت و سیاستهای دولتی در قبال بازرگانی و تجارت مد نظر نداشته است با این حال نظریه تونن اولین نظریه بهره برداری اقتصادی – مکانی در علم جغرافیاست که در مباحث شهری و مسائل روستایی کاربرد داشته است . ( شکوئی ، 1383 ؛ 283 )
2-4-2-نظریه مکان مرکزی
یکی از علمی ترین نظریه های ساخت سکونتگاه ها در بیشتر موارد ، برنامه های اقتصادی ، اجتماعی کشورها را تحت تأثیر قرار داده است . نظریه مکان مرکزی والتر کریستالر81 (1969 – 1893 ) است ، وی در این زمینه کتابی را در سال 1933 با عنوان مکانی مرکزی منتشر ساخت . این نظریه تا سال 1950 مورد توجه قرار نگرفت تا اینکه در سال 1966 کتاب به زبان انگلیسی ترجمه و منتشر شد و از آن زمان به بعد اساس مطالعات شهری و ناحیه ای واقع شد . کریستالر در نظریه خود بیشتر از نظریات علمی فن تونن (کاربری زمینهای کشاورزی ) ، وبر92 (مکان گزینی صنعتی 1909 ) وانگلند103 (کرایه حمل و نقل 1924 ) الهام گرفته است . هدف نظریه مکان مرکزی ، شرح و تبیین سازمان فضایی سکونتگاه های حوزه نفوذ آنهاست . (شکوئی ، 1380:379).
مهمترین و اساسی ترین مفهومی که در تئوری مکان مرکزی کریستالی نهفته است ، خود مکان مرکزی است این و احد اصلی یک مرکز مسکونی مانند یک روستا ، شهر ، شهرک و یا یک شهر در ابعاد منطقه ای است . (رضوانی ، 1381 : 66 )
که ویژگی این مرکز سکونتگاهی ارایه کالا و خدمات به سکونتگاه های اطراف است . کریستالر در نظریه خود دشتی یکنواخت را در نظر می گیرد که حمل و نقل در آن به آسانی صورت گرفته . جمعیت در آن یکنواخت پراکنده شده و درآمد و تقاضای مشابهی وارد شده و در این دشت نقاطی به عنوان مکان مرکزی خدمت اداری و تجاری را به حوزه نفوذ خود ارائه می دهد و مصرف کنندگان نیز برای تأمین نیازهای خود به نزدیکترین مکان مرکزی مراجعه می کنند . با توجه به این اصل و تمایل ارائه کنندگان خدمات به سود بیشتر ، جلب مشتری آنها در مکانهای مرکزی متفاوت و دور از هم قرار می گیرند . این مکان ها دارای سلسله مراتبی هستند که در آنها با یک یا چن کارکرد مشاهده می شود و در عین حال مکان مرکزی سطح بالاتر مکانهای مرکزی سطوح پایین تر را نیز در بر می گیرد (پاپلی یزدی ، 1382 : 81 ) .
در نظر او جمعیت به گونه ای همسان در سطح دشت توزیع شده است یعنی یک دشت همگن با مرزهای نامحدود وجود دارد در حالیکه تسهیلات حمل و نقل به گونه ای برابر در تمام جهات موجود است .
مکانهای مرکزی موجود در دست کال و خدمات و کارکردهای اداری را به نواحی تحت نفوذشان عرضه می نمایند .مصرف کنندگان همواره سعی دارند فاصله سفر خود را برای دسترسی به مکان مرکزی به حداقل برسانند .
مراکز دارای نظم بالاتر کارکردهای ویژه ای را عرضه می دارند که در سطوح پایین تر وجود ندارد ، ضمن اینکه در آنها تمامی کارکردهای عرضه شده در سطوح کوچکتر وجود دارد .
این تئوری در تلاش بوده تا با استفاده از فاصله و اندازه مکانهای مرکزی از منطقه تجارت آنها به تحلیل روابط آنها بپردازد . مهمترین اصل در سازماندهی فضایی مکانهای مرکزی کارایی آنهاست که در حداقل حرکت مشتریان برای تأمین خدمات و کالاهای مورد نیازشان تجلی پیدا می کند ، از نقطه نظر تئوریکی دو مفهوم آستانه و محدوده کارایی مکانهای مرکزی را تعرف و تجدید می کنند .
در واقع نشان دهنده حداقل میزان حمایت و نیازی است که به ارائه یک کالا هست . چنانچه تقاضا کمتر از میزان فوق باشد ارائه کالا و یا خدمات مورد نظر به صرفه نخواهد بود .
انتقادات به نظریه مکان مرکزی
1-کریستالر به دلیل اینکه تغیرات فرمی و نقش مکانهای مرکزی یک ناحیه مورد نظر مطالعه در مقطع زمانی معینی توجه نمی کند در بررسیهای مورد استفاده است نظریه پردازان معتقدند که نقشه های کریستالر راکد و غیر فعال است .
2-این نظریه بیشتر بر بازاریابی و بخش خدمات تأکید دارد نه به صنعت ، در صنایع عوامل لازم به در
دسترس بودن مواد اولیه و نیروی کار ماهر مکان وابسته است .
3- مکانی را که کریستالر برای مطالعات انتخاب کرده است ، دشت هموار و بدون موانع طبیعی کوهها و رودها بوده است در حالیکه ممکن است این موانع در جایی دیگر نظم موجود را بر هم بزند. ( شکوئی 1380 ؛ 392 )
4- کریستالرنیز در نظریه خود مثل تونن به پیشرفت داشتن توجهی نداشته است به گونه ای که ساکنین مناطق کوچک می توانند با حمل و نقل آسان به شهر بزرگتر و خدمات بیشتر دسترسی پیدا کنند .
2-4-3- نظریه قطب رشد
از میان تمامی مفاهیمی که بر این توسعه مطرح شده است ، قطب رشد گرایی و استفاده بیشتری در ادبیات توسعه داشته است ( صرافی ، 1379 :109 ) مفهوم قطب رشد در فضای ناحیه ای بوسیله میرشمن111 (1958 )، بودویل1212( 1966) هرمانس133 (1972 ) و … تعریف و توسعه یافت بعضی از آنها با تجمع فضایی از صنایع زیاد کرده اند و بعضی بر نقش مکانی شهرها به عنوان مراکز رشد تأکید کرده اند و یا برخی شهرها را بعنوان مراکز رشدی که موجب توسعه پیرامون می شوند قلمداد کرده اند . در تمامی این تعاریف مفهومی از اثرات رشد شهر بر حوزه نفوذمان مد نظر است .
نظریه قطب رشد را پرو141 برای رشد و توسعه نواحی کمتر توسعه یافته ارائه کردهاست که با بخش صنعت سرو کار ظاهر شده و از طریق مسیرها یا با تأثیرهای گوناگون بر کل اقتصاد اثر می گذارد . به عبارتی دیگر توسعه از نقاط معینی شروع ، و سپس پخش می شود ( رضوانی ، 1381 ؛ 26 ) . در نظریه قطب رشد تأکید شده است که با سیاستگذاری منطقه ای می توان توسعه قطبهای رشد را تقویت کرد و از این طریق منافع به هم پیوسته ای را بدست آورد( به نقل از پایلی یزدی 1380 ) اول اینکه رشد یک نقطه (قطب ) خود به خود توسعه منطقه ای را ارتقاء می بخشد و دوم اینکه قطب رشد خود یک مرکز جاذب جمعیت می شود و مهاجران مناطق کمتر توسعه یافته را در خود جای می دهد به جای اینکه به شهرهای بزرگتر روی آورند و سوم این قطب رشد اثرات و پیشرفت جنبه های مثبت توسعه را از طریق عامل پخش و انتشار به نواحی پیرامونی می رساند . طبق این نظریه زمانی که رشد اقتصادی در یک کانون بوجود می آید این رشد و توسعه در همه نقاط ناحیه گسترش می یابد و همه سطوح ناحیه از برنامه ریزی توسعه بهره مند می شدند ( شکویی 1383 ؛ 469 ) ولی در جهان سوم بعلت موانع اجتماعی و اقتصادی و حتی سیاسی زیاد تأثیرات برنامه ریزی نمی تواند در همه نقاط ناحیه گسترش پیدا کند و چون تنها در قطب معین سرمایه گذاری می شود و همه مهاجران از نقاط روستایی و غیر روستایی به این قطب ود می آورند . مهاجران غیر روستایی به این قطب جذب و غیر روستاییان در بخشهای غیر رسمی و بدون مهارت مشغول می شوند . در نتیجه بخش غیر رسمی گسترش پیدا می کند و بر سیستم شهری نیز اثر می گذارد ، به گونه ای که شهر بزرگ این ناحیه از نظر ریخت و سیمای شهری تفوت و اختلاف زیادی با دیگر شهرهای سیستم دارد . بدین سان اجرای طرحهای مربوط به قطب رشد در کشورهای جهان سوم به شهرگرایی ( نه شهرنشینی ) کمک کرده و اختلاف میان شهر و روستا

پایان نامه
Previous Entries تحقیق رایگان با موضوع توسعه روستا، کشورهای در حال توسعه، مناطق روستایی، توسعه پاید Next Entries تحقیق رایگان با موضوع حوزه نفوذ، توسعه روستا، توسعه روستایی، روابط شهر و روستا