تحقیق رایگان با موضوع توسعه شهر، سلسله مراتب، مکان مرکزی، تمرکز زدایی

دانلود پایان نامه ارشد

برای توسعه تعابیر و تعاریف گوناگونی شده است اما آنچه که همگان به آن ایمان آورده اند تعالی انسان در سایه توسعه است . توسعه یک فرآیند پویا در ابعاد اقتصادی ، جتماعی ، فرهنگی ، سیاسی و محیطی تعریف می شود که با توجه به اهدافش باید به افزایش تولید ، دسترسی به تسهیلات زیر بنایی و خدمات و فرصتهای شغلی مناسب ، و برای اکثریت به رشد استانداردهای همه جانبه زندگی منجر شود . با توجه به متغیرهای مستقل و وابسته این تحقیق به بررسی نظریات مربوط به امر توسعه روستایی و روابط شهر و روستا می پردازیم .
در بخش اول به بررسی نظریات را دیدگاههای مربوط به توسعه و سپس رویکردهای مورد توجه در توسعه روستا می پردازیم . با توجه به متغیر وابسته این تحقیق دیدگاهها مطرح و مهم جهانی در رابطه با امر توسعه به این صورت است.
روستا
بخاطر ماهیت و تنوع اشکال روستا ، تعریف نسبتا جامع و کاملی از روستا به نحوی که در برگیرنده وجوه مختلف وتمامی اجزاء و مشخصه های روستا باشد ، کار آسانی نیست . در تعاریف مختلفی که از روستا ارائه شده ، نویسندگان و صاحب نظران ، چه در گذشته و چه امروزه با متاثر شدن از دیدگاهها و نظریات مختلف علمی ، در تعاریف خود از روستا بر جنبه های خاصی از ویژگیهای روستا مثلا جمعیت ، نقش ، نوع مساکن و غیره تاکید دارند .
در نظام حقوقی ایران اولین بار در اوایل دهه 1340 واژه روستا اینگونه تعریف شده است ده یا قریه عبارت است از یک مرکز جمعیت و محل سکونت تعدادی خانوار که در اراضی آن ده عملیات اشتقال داشته و درآمد اکثریت آنان از طریق کشاورزی حاصل گردد و عرفادر محل ده یا قریه شناخته می شود ( رضوانی ، 1381 ، ص 20 ) .
فرهنگ لغت معین روستا را با عبارت rostak رستاق ، رسداق و رزداق به معنی ده قریه بکار برده است . فرهنگ عمید نیز به صورت مشابه این مفاهیم را در تعریف روستا بکار برده است در مقابل بعضی نیز معتقدند که روستا از واژه « رستن و روییدن » گرفته شده و از ده یه معنی « محل ساخته شده » و از آبادی به معنی « صاحب خانه و مسکن یاد » کرده اند .
روستا : عمدتا یک واحد همگن طبیعی ، اجنماعی – اقتصادی ، فرهنگی و کالبدی است ، که از یک مرکز جمعیت و محل کار و سکونت ( اعم از متمرکز و پیوسته و یا پراکنده ) با حوزه و قلمرو و معین ثبتی و یا عرفی مستقل تشکیل می شود و اکثریت ساکنان شاغل دائمی آن به طور مستقیم یا غیر مستقیم به یکی از از فعالیت های اصلی زراعی ، دامداری ، باغداری ، صیادی ، صنایع روستایی یا ترکیبی از این فعالیتها اشتغال دارند و از آن ارتزاق می نمایند و پیوند فرهنگی و اجتماعی عمیقی مابین اعضای جامعه آن برقرار است و در عرف به عنوان آبادی ، دهکده ، قریه و در نهایت روستا یا ده شناخته می شود . ( ضیاء توانا ، 1369: 56 )
در ایران تا سال 1365 به هر سکونتگاهی که کمتر از 5000 نفر جمعیت داشته و فاقد شهرداری بوده روستا می نامیدند . ( مرکز آمار ایران : 1375 )
بعد از آن معیار جمعیت برای شناخت روستا و متصدیان امور مربوطه به روستا 10000 نفر در نظر گرفته شد .
روستا پهنه ای جغرافیایی و واحد برنامه ریزی است ، که معیشت اکثریت آن داد و ستد متقابل بین عوامل تجدید پذیر طبیعی و رفتار انسانی حاصل می شود و دارای نقش اصلی کشاورزی ، دامداری ، دامپروری ، باغداری و نیز صنایع و خدمات وابسته است و سکونتگاههای کوچک و بزرگ همگن واقع در آن پهنه ، هر یک نام و نقش جداگانه داشته و جای مشخص و نقش تکامل دهنده خاص خود را در مجموعه روستا دارا می باشند . ( حسینی ابری ، 1380: 62 ).
شهر
تعریف شهر بسیار پیچیده تر از روستاست چرا که شهرها به دلیل اینکه به سیستم های اقتصادی و اجتماعی همسان وابسته نبوده و نکات مشترکی بین آنها وجود ندارد تا مبنایی برای تعریف واحد باشد بنابراین ارائه تعریغ جامع از آنها که شامل همه شهرها باشد بسیار دشوار است . بر این اساس شهرشناسان هر کدام به زعم خویش فاکتوری را برای تمیز و تعبیر شهر ارائه داده اندشهر در فارسی باستان با تعبیر « خشت » که به معنی قلمرو و پادشاه بود شناخته می شود و در اوستا این مفهوم به صورت « خشتر » آمده که واژه شهر نیز از همین واژه اقتباس شده است در دوره های ساسانی شهر با واژه امروزی شهرستان شناخته می شد که از دو کلمه شهرستان یا استان به معنی جا و مکان تشکیل می شود ( نظریان ، 1374 ، ص 62 ) .
ساده ترین تعریف شهر تعریف عددی آن است یعنی از لحاظ جمعیت به مکانهایی که از حد نصاب ، مورد نظر بیشتر بوده شهر و کمتر از آن نیز روستا اطلاق می شده است که در حال حاضر مرکزآمار ایران نیز بیشتر بر این تعریف تمایل دارد . البته رقم و شاخص عددی برای تمیز شهر و روستا از لحاظ نکاتی و زمانی متفاوت است و هر کشوری بسته به نوع موقعیت جغرافیایی و جمعیت ساکن در آن به تعریف و تعیین شاخص عددی اقدام می نمایید که در ایران بر اساس سرشماری سالهای 1335 تا 1355 مناطقی که بالاتر از 5000 نفر جمعیت دارند شهر و کمتر از آن روستا قلمداد شده است که این مورد در سال 65 حذف گردید و در سرشماری نفوس و مسکن سال 65 ملاک دیگری به تمیز شهر از روستا توسط مرکز آمار استفاده شده و شهر به جایی اطلاق شد که دارای شهرداری باشد هرچند در حال حاضر مرکز آمار هم فاکتور جمعیت و هم فاکتور شهرداری را اعمال می کند.
البته عامل عددی و تعداد جمعیت نمی تواند به تنهایی ملاکی برای تمیز شهر از روستا باشد چون داشتن حداقلی از جمعیت نمی تواند گویای این مفهوم باشد که تمام خصوصیات شهری را در بر می گیرد و از طرفی هم در اغلب کشورها این ملاک متفاوت از سایر مناطق می باشد . به عبارت کلی بر اساس معیارهای جهانی و همچنین معیارهای مکمل محسوب می شوند اما این تنها معیار به حساب نمی آید البته در اغلب موارد در گزینش و تمیز شهر از روستا به میزان تراکم جمعیت و میزان توسعه یافتگی نیز اشاره می شود و حتی بر تراکم ساختمانی و وجود بخش خدمات نیز اشاره دارند .
اما همچنان که گفته شد مهمترین عامل در اغلب مناطق علی رغم اختلاف در تعیین میزان جمعیت هنوز معیار عددی محسوب می شود . با توجه به این نگرش می توان گفت که از ملاک ها و معیارهایی چون معیشت ، موقعیت جغرافیایی ، موقعیت تاریخی ، دیدگاه اجتمایی و جامعه شناسی ، موقعیت اقتصادی و منظر خارجی و سیمای خاص یک منطقه می توان به عنوان مکملهای جمعیتی تشخیص شهر از روستا نام برد .
روستا – شهر
اصطلاح روستا شهر یا شهر کشاورزی ، روستاهای بزرگ و پرجمعیتی هستند که در آنها چشم اندازهای شهری و روستایی با هم ادغام شده اند و فعالیت غالب بر این روستاها امکان داردکه کشاورزی باشد ولی فعالیت های خدماتی و گاهی صنعتی نیز در آنها رواج دارد . همچنین ساختارهای اجتماعی ، فرهنگی و کالبدی این روستاها به شهرها شباهت دارد . این قبیل روستاها را که در ترکیبی از چشم اندازهای فیزیکی ، اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی شهر و روستا در آنها دیده می شود ، می توان روستا – شهر نامید . ( رضوانی ، 1383 : 142 ) شکویی جمعیت روستا شهر را 10 تا 25 هزار نفر می داند . ( شکویی ، 1373 : 124 )
تحول در رویکرد و دیدگاههای مختلف و تحولات بوجود آمده در ابعاد مختلف کالبدی – فضایی ، اجتماعی و اقتصادی در نظام برنامه ریزی فضایی شکل یا سطوح نوینی از سکونت گاهها در بعد دو وجهی « شهری و روستایی » که نیازمند نوع خاصی از برنامه ریزی می باشند به وجود آورده است . در راستای تعریف روستا شهرها ، صاحب نظران و محققان شهری و روستایی بنا به ویژگی ها و خصوصیات شهرها و روستاهای مختلف ، معیارهای مختلفی همچون جمعیت ، کارکرد و برخورداری از امکانات و خدمات را مبنای تعریف خود قرار داده اند .
منطقه پیرامونی
منطقه یا حوزه پیرامونی خوراک اصلی فعالیتها را که به وسیله مکان مرکزی فراهم آمده در شکل خریداران ، فروشندگان ، جریان مواد خام ، انتقال تکنیک هاو مهارت ها و همچنین جابجایی نیروی کار ، فراهم می کند . به این ترتیب حوزه ارتباطی یک مکان مرکزی بر حسب همه خدمات و کارکردهای جاری آن مشخص می شود . به اعتبار دیگر حوزه ی ارتباطی یک مکان مرکزی ، بر حسب همه ی خدمات و کارکرد های جاری آن مشخص می شود که خود مکان مرکزی نیز در وسط آن قرار دارد و روابط کنشهای متقابل و وابستگی های فی مابین مناطق پیرامونی را شامل می شود که به اعتبار برخی از نویسندگان « حوزه نفوذ » خوانده می شود . ( رضوانی ، 48 ، 1381 )
تجربیات جهانی در زمینه توسعه شهرهای کوچک
متون توسعه نشان می دهد به علت سرخوردگی نسبت به تئوریهای قطب رشد و رویکردهای توسعه کلاسیک و ناکامی رویکردهای قبلی توسعه ، بروز مشکلاتی از حیث اقتصادی ، اجتماعی ، سیاسی و فضایی در کشورها ، بویژه در کشورهای جهان سوم . از اوایل دهه 1970 میلادیبه بعد توجه برنامه ریزان و سیاستمداران این کشورها به تقویت و توسعه شهرهای کوچک و میانی جلب شد . (شیرین پور، 1392، 18)
مطالعات انجام گرفته بر روی تجربیات 25 کشور جهان در زمینه توسعه شهرهای کوچک که عمدتا کشورهای در حال توسعه بوده و در قاره های مختلف جهان نیز پراکنده اند ، مشخص کرده است که در این کشورها ، از اوایل دهه 1960 به بعد به توسعه و تقویت شهرهای کوچک در سیاستگذاریها و برنامه های عمرانی شان مد نظر بوده و در دهه 1970 و 1980 شدت بیشتری به خود گرفته است و همچنان نیز ادامه دارد .
در هر یک از این کشورها به یک یا چند دلیل ، زمینه و اهدافی موجب توجه و توسعه و تقویت شهرهای کوچک در سیاست گذاریها و برنامه های عمرانی آنها شده است که عبارتند از :
-جلوگیری از کاهش مهاجرت به شهرهای بزرگ و پایتخت و جلوگیری از افزایش جمعیت شهرهای بزرگ و کنترل رشد آنها و رفع پدیده نخست شهری
-ایجاد تعادل در توزیع جمعیت در سطح کشور
-جلوگیری و کاهش تمرکز فعالیتهای اقتصادی ( صنعتی – خدماتی ) در شهرهای بزرگ و پایتخت و نیاز به توزیع متعادل این فعالیتها در سطح کشور
-عدم وجود تعادل در سلسله مراتب سکونتگاههای شهری و نیاز به ایجاد تعادل در اندازه و سلسله مراتب سکونتگاهها .
-برانگیختن توسعه اقتصادی و اجتماعی حوزه نفوذ شهرهای کوچک.
-ناموفق بودن سیاست قطب رشد
-نیاز به ایجاد تعادل و برابری اجتماعی ، اقتصادی ، منطقه ای شهری و روستایی و رفع دو گانگی بین نواحی شهری و روستایی ؛
-نیاز به افزایش مطلوبیت های زندگی و رفاه در شهرهای کوچک و مراکز بازاری ؛
-کاهش نرخ رشد جمعیت شهرهای کوچک و از دست دادن جمعیت ؛
– نیاز به ایجاد پیوند بین مناطق شهری و روستایی از طریق شهرهای کوچک و مراکز بازاری ؛
– نیاز به تمرکز زدایی از مدیریت و تقویت شهری و دولت محلی جهت انجام بهتر وظایف شهری؛
بر مبنای این دلایل ، زمینه ها و اهداف مورد نظر جهت توسعه شهرهای کوچک ، یک یا چند سیاست و راهکارهایی به عنوان برنامه های عمرانی این کشورها در نظر گرفته شد که عبارتند از :
-جلوگیری از مهاجرت روستاییان به شهرهای بزرگتر و هدایت آنها به سمت شهرهای کوچک؛
-طراحی نظام اسکان جمعیت و سطح بندی شبکه سکونتگاهی شهری و روستایی به منظور تعادل بخشی به نظام سلسله مراتب سکونتگاهی و سیاست توزیع جمعیت ؛
-ایجاد تعادل در توزیع منابع و امکانات اقتصادی در همه سطوح سلسله مراتبی در سطح کشور ؛
– پویا کردن رشد و توسعه شهرهای کوچک ( احیاء پویایی شبکه شهرهای کوچک ) و افزایش رفاه در شهرهای کوچک ؛
-تمرکز زدایی ( در سطوح فعالیتی و مدیریت اداری و … )
– توسعه و نوسازی روستایی ؛
بر مبنای سیاست ها و راهکارهای اتخاذ شده برای توسعه شهرهای کوچک ، یک یا چند نوع از برنامه ها و اقداماتی ، جهت توسعه و تقویت شهرهای کوچک در این کشورها انجام گرفته است که عبارتند از :
-انتقال مراکز فعالیت و سرمایه گذاری با مکانیزم های تشویقی به شهرهای کوچک و مراکز روستایی و تمرکز زدایی از صنایع ؛
-تامین وبهبود و توسعه زیر ساخت ها ، تاسیسات ، تجهیزات و خدمات شهری در شهرهای کوچک و سرمایه گذاری سنگین در این زمینه و تجهیز شهرهای کوچک ؛
-تامین ارتباط سلسله مراتبی شهرهای کوچک ی

پایان نامه
Previous Entries تحقیق رایگان با موضوع توسعه روستا، توسعه روستایی، حوزه نفوذ، محدودیت ها Next Entries تحقیق رایگان با موضوع نواحی روستایی، کشورهای در حال توسعه، حوزه نفوذ، روابط شهر و روستا