تحقیق درمورد سوره بقره

دانلود پایان نامه ارشد

ايشان بيشر جنبه نقلي (قرآني _ روايي) دارد البته از عقل نيز استفاده کردند نه عقل فلسفي که استاد مطهري تبيين نمودند، البته از روش هاي تاريخي تطبيقي ، کشف و شهودي استفاده کردند نه به اندازه استاد مطهري ، که متناسب هر روش درذيل توضيح خواهيم داد.
2 ـ 1 ـ 1 : جايگاه روش علمي تجربي ايشان در معرفت ديني
تجربه ، يکي از روش هاي کسب معرفت است که آدميان در فرهنگ ها و تمدن هاي مختلف از آن بهره مي برند اين روش از تنوع و گستره گوناگوني برخوردار است، براي نمونه به انواع ذيل مي توان اشاره نمود: تجربه علمي دانشمندان علوم تجربي ، تجربه عرفاني و شهودي عارفان نسبت به وحدت هستي و …و تجربه ديني پيشوايان دين يا وحي و الهام .
تجربه گروي ديني از شلاير ماخر آغاز شد و توسط ويليام جيمز ، أتو ، استيس ، ديويس و سويين برن ادامه يافت . اين طايفه دين را کاملا عرفاني و شخصي کرده و در احساسات و تجارب دروني منحصر ساختند و به تعداد متدينان ، دين عرضه کردند. با اين تفسير ، ثبات دين ، نفي مي گردد و ملاک دين داري نسبي مي شود و نسبي گروي ديني به جاي واقع گروي ديني مي نشيند و نقش دين در تدبير جامعه و حل مشکلات سياسي و اجتماعي نفي مي گردد و دين مطلقا به حاشيه مي نشيند. گرچه نمي توان مُنکر بُعد تجربي و احساسي دين شد ـ بُعدي که در درون و قلب و دل آدمي شور و هيجان مي افريند ولي اين شور وآرامش ، در دين اسلام ، زاييد?ي تعاليم معرفتي و اعتقادي و ارزشي آن است .بر اين اساس قابل انتقال است و با توجه به گستره آن به عرص?ي مسائل دنيوي و اجتماعي نيز وارد مي شود.94
2-1-1-1. ماهيت مطالعه تجربي دين :
مطالعه تجربي دين ، هم چون هر بررسي علمي ديگر ، ماهيتي جزئي ، نسبي و عيني دارد . از اين روي ، دين پژوهي تجربي ، رفتار ديني و نه خود دين را مطالعه مي کند و بر همين اساس ،في نفسه نه حمايتي براي دين به ارمغان مي آورد و نه چالشي . براي مثال ؛ بررسي تجربي دين نمي تواند وجود خدا را اثبات يا ردّ کند ، اما مطالعه علمي دين مي تواند عوامل ، فرآيند ها و پيامد هاي درک شخصي و نظام دار از دين و هم چنين احساسات و اعمال ديني را مورد حمايت يا چالش قرار دهد.
مطالعه تجربي دين را مي توان بررسي رفتار ديني براساس روش شناسي علوم تجربي دانست ؛ اما اين تعريف ، شرح اللفظ و بيان معناست . مراد از روش شناسي علوم تجربي ، کشف متغيّرهاي مهم،توصيف ارتباط آن ها و نيز تبيين روابط آن ها در رفتار ديني است.95
2-1-1-2. ويژگي هاي معرفتي مطالعه تجربي :
روش علمي ، بر پايه مشاهده و تجربه اي عيني است . مراد از عيني بودن ، مشاهده و تجربه اي است که همگاني و تکرار پذير باشد و در واقع ، همه بتوانند آن را درک و تکرار کنند .
بررسي علمي همواره بر پاية فرضيه است، يعني مشاهده و آزمايش علمي ، همواره مسبوق به فرضيه ، نظريه و الگوي ذهني است و در واقع مشاهده در قالب چنين چارچوب هاي ذهني اي که هدايت گر مشاهده است و به آن ، ماهيتي گزينشي مي دهد ، صورت مي گيرد.
روش علمي ، گزينشي است . روش علمي جنبه اي از جوانب بي شمار را مورد بررسي قرار مي دهد، بنابراين ، هيچ گاه نمي توان با روش علمي،از حقيقت يک پديده پرده برداشت .
تفسير يافته هاي علمي همواره در ساية تئوري ها و قانون هاي علمي صورت مي گيرد . به عبارت دقيق تر ، پژوهش هاي گوناگون علمي ، در سايه چارچوب هاي نظري يک پارچه مي شود .
از اين روي ، هر بررسي علمي ، هم تجربي و عيني است و هم نظري و مفهومي ؛ زيرا هيچ يک از آن ها بدون ديگري معني ندارد . 96
حال با توجه به مسأله معرفت ديني در انديشه آيت الله طالقاني اين سوال پيش مي آيد که ايشان در تبيين گزاره هاي ديني از مطالعة علمي و تجربي چقدر بهره برده است ؟
آيت الله طالقاني که فرزند زمان خود است ، از دانش زمان خود براي ارائه هر چه بهتر آموزه هاي ديني بهره برداري خوبي کرده است . و از جمله دانش هاي زمان او ، دستاوردهاي تجربي در زمينه طبيعيات است که آيات زيادي در قران هم ناظر به آن هاست . و البته قابل ذکر است که ايشان تفسير خود را بر علوم تجربي مبتني نکرده است ، بلکه علوم و تجربه را براي فهم درست و درک دقيق لايه هايي از معنا به کار گرفته است. او مانند طنطاوي عمل نکرده که براي استخراج ديدگاه هاي علمي از آيات بکوشد، بلکه هرجا توانسته از دستاوردهاي دانش بشري بهره گرفته است تا ايات را تحليل و به روز و قابل پذيرش کند. براي نمونه ايشان در تفسير آيه ” يسئلونک عن الخمر و الميسر….” آورده که هرچه تجربيات پزشکي و بهداشتي عميق تر مي شود ، زيان ها و آثار سوء اين مايع آشکار تر مي گردد. او هم از جهت بهداشتي و ضرر ان بر بدن سخن گفته و هم از مستي که باعث مي شود که عقده ها و کينه ها وسيع شوند و به جنايتي بي باکانه اقدام کند ، داد سخن داده است.
اگر چه گاهي مرحوم طالقاني در تفسيرش انطباق علمي هم صورت داده است . براي نمونه او در تفسير آيه ” و سيِّرت الجبالُ فکانَت سَرابا ” پس از بيان نقش کوه ها و سرآمدن عمر آن ها ، گفته است : اکنون دانشمندان طبيعي به اتّفاق انقراض يا تحوّل زمين را پيش بيني مي کنند.
اکثر قريب به اتفاق انديشمندان مسلمان به نقش مثبت و مؤثر يافته هاي علوم تجربي در آشکار شدن مراد خداوند در برخي ايات قران، و فهم نکات دقيق و تفصيلي آن درپرتو اين يافته ها اذعان دارد.
آيت الله جوادي آملي در رابطه با ضرورت برخورداري مفسر از علومي که او را در تفسير اين بخش از آيات قران ياري دهد چنين مي گويد: ” خداي سبحان ، قران کريم را به اوصاف نور و هدايت و تبيان معرفي کرده که نشانگر بي نيازي قران در تعليم و ابلاغ رسالت خود از علوم است. قران کريم از حيث محتوا نيازمند خارج از خود است و نه از حيث دلالت محتاج چاره جويي بيروني ؛ ولي اين معنا مستلزم ان نيست که انسان با قران برخورد جاهلانه نمايد و نقش علم و معارف را در فهم قران ناديده بگيرد. تحصيل علوم تجربي و مانند ان ظرفيت دل را گسترش مي دهد و توانايي فهم و تحمّل معارف قران را بالا مي برد و به انسان شرح صدر مي دهد ، هرچه انسان در انديش? جهان آفرينش ، از آيات کتاب تکويني خداوند بهره ببرد، قدرت او در فهم آيات کتاب تدويني و قران کريم افزون تر مي گردد .”97
استفاده از رهاورد هاي اثبات شد? علوم تجربي در تفسير آيات قران و از حجاب در آوردن معارف اصيل و بلند آن ، ناتواني بشر را از هماوردي با آيات قران ، بيش از پيش آشکار نموده و هر قاري با وجداني را نسبت به از جانب خدا بودن قران و حقانيت ان ، خاضعانه به اعتراف وا مي دارد. آري ! چگونه بشر عادي و درس ناخوانده مي تواند بدون ارتباط با غيب سخني بگويد که پس از قرن ها از خلقت اين جهان و موجودات آن و پس از قرن ها حضور آدمي بر اين کره خاکي ، تازه امروز انديشه بشر به درک و فهم آن در نظام خلقت نائل آمده باشد؟!
مرحوم طالقاني همان طور که به مسائل سياسي و اجتماعي در اين تفسير به اجمال نظر دارد؛ مسائل علمي را از نظر دور نداشته است. زيرا در عصري که تفسير پرتوي از قران تدوين مي شد ، روزگار اوج مکتب به اصطلاح علمي مارکسيسم بود که پديده هاي عالم را توجيه علمي و ماترياليستي مي کرد. ظاهرا اين امر بيشتر در زندان براي طالقاني آشکار شده بود. از سويي نقش نهضت علمي در غرب و رشد روز به روز آن ، متون مقدس از جمله قران را با چالش جدي رو به رو ساخت.
از اشکالات طرف داران مکتب مارکسيسم به اسلام و قران ، ناسازگاري آن با علم بود و يا اين که در قران آياتي هست که با علم سازگاري ندارد. در لابه لاي پرتوي از قران مرحوم طالقاني سعي نموده از زير بار زحمت مسائل علمي شانه خالي نکند و از سويي مسائل را چندان قطعي نبيند که بخواهد با آيات قران منطبق نمايد. هر چند دو همراه او ، يعني دکتر سحابي و مهندس بازرگان ، در صدد علمي کردن آيات قران و گزاره هاي ديني بودند و رويکرد جديد ي به تفسير آيات قران داشتند. مهندس بازرگان در آثار خود چون انسان در قران ، باد و باران در قران همين روش را در پيش گرفت . دکتر سحابي که در زيست شناسي تخصّص داشت با تدوين کتاب خلقت انسان سعي نمود تا نظريه تکامل دارويني را با آيات قران در مورد خلقت انسان منطبق نمايد.
علماي متاخر بيشتر دنبال اثبات اعجاز علمي قرآن هستند و کوشش آن ها بر اين است که قران را با يافته هاي علوم جديد تطبيق دهند. بعضي از متاخرين بر اين هستند که هيچ يافته علم جديد نيست که لا اقل تلويحا در قرآن پيش بيني نشده باشد.98
مثلا طنطاوي (1287ـ1358) در الجواهر في تفسير القران الکريم تلاش دارد تا تفسيري علمي از قران ارائه دهد . وي مجذوب علم جديد است و نمي تواند در برابر قران از دانش نوين چشم بپوشد لذا بر ان است در حد ممکن ،آيات قران را با علوم آشتي دهد.99
شيخ عبده نيز تا حدودي در پي چنين کاري بود . اما مرحوم طالقاني اين راه را با احتياط طي کرده است. براي نمونه در ايات 31 و 32 سوره بقره که مربوط به گفتگوي خداوند با فرشتگان پيرامون هبوط آدم به زمين و مقام خلافت اوست ؛ ايشان به طور قاطع در تفسير اين آيات نظري را اظهار نمي کند. نخست مي فرمايد: ” همان اندازه که خلقت انسان و ترکيب معنوي و قواي نفساني آدمي مرموز و اسرار آميز است… در اين ايات هم در باره خلقت و مقام آدمي و اسرار هبوط و صعود است، اين سؤالات در پيش است، گفتگوي خداوند با فرشتگان در باره خلافت ، جعل خليفه در زمين ، چگونگي فرشتگان … همه اين ها جاي استفهام دارد و از اسرار قراني است. ”
سپس ايشان وارد بحث خلقت آدم مي شود و اين چنين اظهار نظر مي نمايد:
در باره چگونگي پيدايش نوع انسان در زمين دو نظر است : يکي نظر فلسفي قديم و ظواهر ديني که ازاين نظر انواع و اصول خلقت بدون سابقه پديد آمده است. نظر استقرايي ديگري که از فروع فلسفه نشووارتقا وتکامل است ، پيدايش انواع را از داني به عالي به هم پيوسته مي شمارد. هر نوع پايين را باگذشت زمان و تأثير محيط منشأ نوع بالاتر مي داند… اين دو نظريه در باره چگونگي پيدايش انواع درمقابل هم قرار گرفته که با فرض ديگري مي توان ميان اين دو نظريه جمع کرد که در فواصل تکامل تدريجي جهش ها و تکامل هاي ناگهاني پيش آمده باشد. 100
در اين جا مرحوم طالقاني نه بر اصل ثبوت انواع پاي مي فشارد و نه اصل تحول را به عنوان يک اصل مسلم و قطعي تلقي مي کند.بلکه او سعي دارد اين نظريه را به نوعي با هم جمع کند.
آيت الله طالقاني با اين که اين تفسير را در زندان تأليف کرده و از لحاظ کتاب و منابع در تنگنا بوده ولي توانسته داده هاي علمي را در کنار برخي آيات فراهم نمايد. البته نه اين که در پي توجيهات علمي براي آيات قران باشد. ايشان در اين گونه مباحث و مسائل ، آن گاه که نصّ آيات در تعارض با علم باشد ، نصّ گرا ست و اکر راه تأويل براي آن باز نباشد ، نص را مقدم مي دارد. با اين حال نمي توان مرحوم طالقاني را در رديف مفسّران علم گرا قرار داد . بلکه ايشان توسع? فهم قران را با گسترش علم مي داند، نه اين که قران فرضيات علمي را طرح کرده باشد و لازم باشد که مسلمانان به جاي کشف علوم به سراغ قران بروند. وي مي گويد: اين پيشرفت زمان و علم است که مي تواند اندک اندک از بواطن اسرار قران پرده بردارد. آيت الله طالقاني تحت تأثير نحوه نگرش و نگارش محمد عبده بوده است ؛ هر چند تمسّکش به مأثورات و اعتنايش به متن کتاب و استناد به کلمات قران و تفسير ، بر محوريت اين کتاب مانند علامه طباطبايي”ره” بسيار جدي تر از عبده است .
مرحوم آيت الله طالقاني تنها در تفسير آيات جزء سي ام قران از چند علم روز نام برده است و از آخرين دستاوردهاي اين علوم استفاده کرده است ، علومي چون زمين شناسي ، کيهان شناسي ، نجوم ، فيزيک ، شيمي ، زيست شناسي ، علم تغذيه ، وراثت و جنين شناسي .
به قول استاد خرمشاهي ، مرحوم طالقاني ” به خوبي مي دانسته است که چراغ دين را با روغن علم جديد نمي توان روشن نگاه داشت و از حصر و حدّ علم هم

پایان نامه
Previous Entries تحقیق درمورد امر به معروف، معرفت بخش، قبض و بسط Next Entries تحقیق درمورد عارفان مسلمان، عقل و نقل