تحقیق درمورد جهان اسلام، دین و سیاست، مشروعیت بخشی، دوران مدرن

دانلود پایان نامه ارشد

بغدادی و ابوبکر شبلی مجالس سماع تشکیل می‌دادند.307
متشرعان و فقها همواره به مجالس سماع اعتراض و از آنها انتقاد می‌کردند. در جمع این منتقدان برخی از صوفیان نیز قرار دارند. به ویژه فضای حاکم در جامعه نیز بر این انتقادات می‌افزود. با توجه به شرایط حاکم بر قرن هفتم که موسس طریقت در آن زیست می‌کرد، شیوخ طریقت‌ها مخالف سماع بودند.308ابراهیم دسوقی نیز از مخالفین سماع بود و آن را آفتی برای طریقت بیان می‌کرد.309 شیخ شهاوی نیز در بیانات خود رقص و سماع و استفاده از آلات موسیقی در انجام مراسم ذکر را جایز نمی‌داند.310

گفتار سوم: موالید و حضرات
گرد هم آمدن مریدان برای اجرای آیینها «حضرة» میگویند که معمولا بعد از ظهر یا شب در حیاط یک خانه شخصی، میدان عمومی درمجاورت حجره یا در فضای باز در نزدیکی مرقد زاهد صورت میگیرد.311 به مراسم سالانهای که به افتخار زاهد برگزار میشود، در مصر «مولد» گفته می‌شود. این مراسم در کشورهای عربی نام‌های مختلفی دارد. مثلا در سودان اعضای طریقت برای بنیانگذار خود مراسمی برگزار می‌کنند که «حولیه» نام دارد. این مراسم در شیوه های اجرا، تعداد شرکت کنندگان و آیین‌هایی که در آنها اجرا می‌شود، تفاوت های زیادی با یکدیگر دارند.312
به غیر از مولد پیامبر(صل الله علیه و آله و سلم)، جشن های مولد صوفیان با سایر اولیاء در مصر در مزار آنها و اطراف آن برگزار می‌شود. زمان اجرای این مراسم منشاء جالب توجهی دارد. به دلیل اینکه واژه مولد در اصل به معنای «زمان و مکان تولد» است، تاریخ مراسم بر اساس زمان تولد زاهد تعیین می‌شود. بسیاری از مولدهای شخصیت‌های مقدس و مشهور که پیامبر و خاندان ایشان را نیز شامل می‌شود، در روز تولد یا روزهای نزدیک به آن بر حسب تقویم قمری برگزار میشود گرچه جشنها عموما چندین روز یا هفته قبل از تولد آغاز میشود. فضای اطراف مرقد زاهدی که برایش مراسم اجرا میشود، طبیعتا به مرکزی برای جشن تبدیل و مملو از جمعیت می‌شود. در آنجا جایگاههایی برای غذا و آشامیدنی، تفریح و سرگرمی و نمایش وجود دارد، چادرها به صورت ردیفی برپا شده که در طی روزهای جشن، صوفیان مراسم ذکر خود را در آنجا برگزار میکنند. تعداد زائرانی که امید به برکت اللهی دارند، در این مدت به طور قابل توجهی افزایش می‌یابد. از جاذبه‌های مراسم می‌توان به دسته راه انداختن (موکب) اشاره کرد که در آن طریقتهای گوناگون تصوف در صفوفی دراطراف شهر یا روستا به راه میافتند. آنها ذکر و سایر آئینها را به سبک خود و به صورت نمایشی برای مردم محلی به اجرا در میآورند. مرقد زاهد اغلب نقطه آغاز یا مقصد این دستههاست.313
برای این طریقت نیز موالیدی وجود دارد. هر سال در سه ماه از ماه های قبطی در مسجد دسوقی، مشایخ طریقت‌ها و مریدان گرد هم می‌آیند و جنش میگیرند. یکی از اینها در ماه برموده314است و زوار کمتری دارد و مولد دیگر در ماه طوبه315 است و به مدت 8 روز ادامه دارد و سومین آن که بزرگترین آنهاست در ماه مسری316 برگزار می‌شود که در آن به ذکر و تلاوت قرآن و خرید و فروش انواع کالا می‌پردازند و به مدت 8 روز ادامه دارد و بعد از مولد احمد بدوی برگزار میشود.317
در این مراسم به ذکر و تلاوت قرآن و حتی خرید و فروش انواع کالاها می‌پردازند. در مولدی که برای ابراهیم دسوقی برگزار میشود، صدها هزار نفر از مناطق مختلف مصر، سودان و سوریه و یمن و… برای شرکت در این مراسم به دسوق میآیند.318
غیر از موالیدی که ذکر شد و تمام شاخهها در این موالید شرکت میکنند، مولد خاصی برای شاخه برهانیه است. این شاخه هر ساله در سالروز وفات فخرالدین فى أپريل من عام 1983 مراسمی به نام «حولیه» در سودان برگزار می‌کنند319 و هر سال نیز شعار مخصوصی برای این مراسم دارند که با سالهای قبل متفاوت است و از کتاب «شراب و صل» محمد عثمان عبده، متناسب با فضای آن سال انتخاب میشود. در سال 2013 شعار مراسم، «بثوا إليه وآل أحمد ما بكم» بود.320
اینها موالیدی است که مخصوص طریقت دسوقیه و شاخه های آن است اما این طریقت حضور فعالی در سایر موالیدی که در مصر برگزار می‌شود نیز دارد. به عنوان مثال در مراسمی که در سال 2013م برای حضرت زینب برگزار شد، این طریقت و طریقت خلیلیه مشهورترین طرق در این مراسم بودند.321

فصل ششم:
مسائل سیاسی و اجتماعی دسوقیه

مقدمه
بررسی مسائل سیاسی و اجتماعی طریقت دسوقیه در کشور مصر چه در دوران مدرن و چه در دوران میانه اسلامی به شکل مستقیم با دولت ارتباط دارد. دولت در کشورهای اسلامی از پییچیدهترین مفاهیم در بررسیهای سیاسی است و علت آن را باید در تلاقی دین و سیاست جستجو کرد. در فرهنگ اسلامی شریعت بر دولت مقدم است. در اهل سنت، امامت یا خلافت را جانشینی پیامبر در حراست دین و سیاست دنیا تعریف می‌کند. پس همچنانکه پیامبر مکلف به تبلیغ رسالت وحی و پیشوایی امت بود، خلیفه نیز به اعتبار جانشینی پیامبر (صل الله علیه و آله و سلم) مهمترین وظایف دینی و دنیایی او را بر عهده دارد. بنابراین بی‌آنکه لحظه‌ای بر جدایی دین و دولت مطرح شود ملازمه بین حراست دین و سیاست دنیا را کلید فهم ماهیت و تاریخ دولت در جهان اسلامی قرار می‌دهد.322 با توجه به این نگاه در فصل حاضر سعی داریم تحلیلی بر مسائل سیاسی و اجتماعی طریقت دسوقیه در مصر داشته باشیم و به صورت موردی نیز دیدگاههای دو شاخه برهانیه و شرنوبیه بازخوانی خواهد شد.

مسائل سیاسی و اجتماعی
برای تحلیل و پیشبینی رفتار سیاسی میبایست از اصول اعتقادی و جهانبینی افراد آگاه بود. در مورد پژوهش حاضر که سعی دارد شناختی از طریقت دسوقیه و ابعاد مختلف آن به دست دهد باید اذعان کرد که شناخت تک تک عناصر موثر در رفتار سیاسی شیوخ و پیروان طریقتی امکان پذیر نیست. به دلیل همین محدودیت در این پژوهش از ذهنیت یا طرحواره سیاسی برای عموم صوفیان استفاده خواهد شد. همانگونه که در بخش کلیات و چارچوب نظری بیان شد شاخصههای چون اشعریگری، نظریه استیلا، اقتدارگرایی و شخص محوری از مهمترین شاخصههای دیدگاه سیاسی اهل سنت محسوب میشود که طبق بررسیهای صورت گرفته این شاخصهها در دیدگاههای سیاسی طریقت دسوقیه نیز قابل بازیابی است. برای بررسی مسائل سیاسی و اجتماعی میبایست دوره میانه و دوران مدرن را به شکل جداگانه مطالعه نمود.

دوره میانه اسلامی
تاسیس طریقت دسوقیه در قرن هفت هجری قمری رخ داد که جهان اسلام با چالشهای عمدهای از شرق و غرب مواجه بود؛ مغولان از شرق به سرزمینهای اسلامی هجوم آورده بودند و توانسته بودند تا اواسط قرن هفتم خلافت عباسی را سرنگون کنند و خلیفه عباسی را به قتل برسانند و در مرزهای مصر با ایوبیان و سپس با حکومت ممالیک مواجه شوند. از غرب نیز صلیبیان توانسته بودند قسمتهایی از شامات و به ویژه بیت المقدس را تصرف کنند و در مرزهای مصر با حکومت مصر بجنگند. آنچه که روشن است چالش تسلط کفار بر سرزمینهای اسلامی، سقوط خلافت اسلامی و تکه تکه شدن جهان اسلام و شکل‌گیری حکومتهای کوچک و بزرگ که همه به نوعی مشکل مشروعیت داشتند از معظلات عمدهای بود که ذهن هر نخبه مسلمانی را مشغول میکرد.
در چنین دوران پر از چالشی شیخ ابراهیم دسوقی طریقت دسوقیه را پایهگذاری کرد. همان گونه که در فصل دوم توضیح داده شد شیخ ابراهیم به شکل فعالی وارد فضای سیاسی و اجتماعی شده و نقش عمدهای در این حوزه بازی کرده است. در این راستا شیخ ابراهیم در سه حوزه جهاد، کنترل قدرت و مشروعیت بخشی به حکومت نقش عمده بازی کرد:
الف) جهاد علیه کفار(مغولان و صلیبیون): شیخ ابراهیم دسوقی در قبال تهاجم به سرزمینهای اسلامی به جهاد علیه این دشمنان اهتمام ویژه داشت و مردم را به جهاد دعوت می کرد تا بر دشمنان فائق بیایند و از دیار اسلامی دفاع کنند.323 آنچنان که تاریخ نویسان گزارش میکنند، شیخ ابراهیم نقش مهمی در آزادی سرزمینهای اسلامی و بیت المقدس از دست صلیبیها داشت و به وحدت مسلمانان علیه آنها کمک شایانی نمود. ایشان مسلمانان را به جهاد در راه خدا و آزادسازی وطنشان و بیرون راندن دشمن از اولین قبله مسلمین دعوت میکرد. دائم به پیروان خود می گفت: «یا ابنایی…قاتلوا اعداءکم الذین خربوا مساجدکم.. و اغلقوا معاهدکم… و دنسوا دیارکم، و کونوا عبادالله خوانا و لا تکونوا للمستعمرین خداما اذلاء». از مریدان و شاگردان می‌خواست در صف جنگجویان قرار بگیرند و آنها را در میدانهای جنگ ملاقات کنند که این مساله در آنها روحیه حماس و جهاد ایجاد میکرد و نیروهای آنها را تقویت میکرد. همین امر تاثیر بسیاری در پیروزی نیروهای مسلمان داشت. 324
ب) مشروعیت بخشی به حکومت: شیخ ابراهیم دسوقی در دعوت بیبرس حاکم مملوکی برای تقبل شیخ الاسلامی این پست حکومتی را میپذیرد که به نوعی مشروعیت بخشی به حکومت ممالیک محسوب میشود. این رفتار را میتوان به عنوان درک شیخ ابراهیم از اوضاع اسفبار جهان اسلام دانست که می‌بایست از حکومت ممالیک که توانسته بود مرزهای مصر را در برابر صلیبیها و مغولان بسته نگه دارد، حمایت کند. حمایت شیخ ابراهیم از سلطان الاشرف خلیل بن قلاوون در جنگ با صلیبیها نیز از این جمله حمایتها محسوب میشود. در کل باید دانست که حفظ سرزمینهای اسلامی و جامعه اسلامی در برابر هجوم مهاجمین برای شیخ ابراهیم بسیار مهم است.
ج) نقش کنترل کننده قدرت سیاسی: صوفیان و به ویژه شیوخ بزرگ آنها همواره نقش مهمی در همبستگی اجتماعی و رفع حوایج مردم بازی کردهاند. در این میان گرفتن حق مردم از دست حاکمان ظالم و محدود کردن قدرت آنها از کارویژههای شیوخ صوفی محسوب میشود. سیره عملی شیخ ابراهیم دسوقی نیز صحت چنین ادعای را تایید میکند چنان که توضیح داده شد به نظر نویسنده یکی از دلایل پذیرش شیخ الاسلامی توسط ایشان به همین دلیل بوده است. ایستادگی شیخ در برابر قلاوون حاکم مملوکی نیز از جمله این اقدامات محسوب میشود. قطب دسوقی نامه شدید اللحنی به سلطان الاشرف خلیل بن قلاوون در اعتراض به ظلم او فرستاد. سلطان بسیار خشمگین شد و خواست که قطب را به نزد او بیاورند اما قطب دسوقی از رفتن امتناع کرد و گفت: «من اینجا هستم و هر کس بخواهد مرا ببیند خود باید بیاید». سلطان وقتی از منزلت و مقام قطب آگاه شد خود به نزد قطب رفت و از او عذرخواهی کرد و قطب نیز به خوبی از او استقبال کرد و او را به پیروزی بر صلیبیها بشارت داد و عاقبت آنچه او پیشگویی کرده بود، اتفاق افتاد.325
در کنار موارد بالا باید دانست که ساختار سیاسی ممالیک در کشور مصر در دوره میانه الگویی بود که در سالهای بعد نیز بازتولید شد. همانگونه که بیان شد پس از سقوط خلافت عباسیان بحران مشروعیت در حکومتهای اسلامی آغاز شد. حکومت ممالیک نیز به دلیل این موضوع و نوع قدرتیابیشان در مصر دچار چنین بحرانی بودند و برای حل این معضل راهکارهایی را در پیش گرفتند. یکی از این راهکارها نگاه ویژه به مذهب بود به طوری که حاکمان ممالیک سعی کردند با سرکشی پادشاه به محاکم قضایی، گسیل کاروان برای فریضه حج و برپایی اعیاد مذهبی وجه مذهبی رژیم را افزایش دهند. حاکمان ممالیک در ارتباط با علما و صوفیان مانند سلجوقیان عمل نکردند و سعی کردند به مرور آنها را به شکل نظام‌مندی تحت کنترل در آورند. در همین راستا مناصبی چون منصب قضاوت، منصب استادی، منصب ریاست خانقاه به وجود آمد که توسط حکومت منصوب میشدند. در سال 1263م بیبرس برای هر یک از مکاتب فقهی سرپرستی به عنوان قاضی اعظم منصوب کرد و فردی را نیز به عنوان سرپرست صوفیان منصوب نمود. این اقدامات موجب شد شکل خاصی از رابطه حکومت و مذهب در مصر و سپس جهان اهل سنت رواج پیدا کند که تکامل یافته ساختا سیاسی و مذهبی سلجوقیان بود و سپس در دوره عثمانی نیز بازتولید شد326.
به طور کلی رفتارهای سیاسی و اجتماعی طریقت دسوقیه را در دوران ممالیک و سپس عثمانی میتوان در این چارچوب مطالعه کرد که نوعی دولت محوری را نمایان میسازد. در این چارچوب تمایل به دولت محوری، اقتدارگرایی، شخص محوری طرح واره سیاسی اهل سنت است که به شکل جدید و نهادمندی رشد یافته است. جالب آنکه این پویش در دوران مدرن

پایان نامه
Previous Entries تحقیق درمورد امام حسین Next Entries تحقیق درمورد اخوان المسلمین، تعلیم و تربیت، اجتماعی و فرهنگی، چارچوب شریعت