تحقیق درمورد امام حسین، امام حسین (ع)، ملک الشعرا

دانلود پایان نامه ارشد

در گنبد سپهر برین این صدا نبود
کی بر فلک، درخت شقاوت کشید سر گر زیر خاک، بذر جفا ز ابتدا نبود؟
آید کجا ز عهده ی این درد و غم برون چشم زمانه بارد اگر تا به حشر، خون
(دیوان محمود خان ملک الشعرا صبا، 1329: 125- 6)
چنانکه اشاره شد مولانا از جمله شاعرانی است که عاشورا را از منظر عرفان دیده است و عرفان در اشعار عاشورایی او نمود بارزی دارد .از دیگر شاعرانی که به عاشورا نگاه عرفانی دارد اقبال لاهوری می باشد .
در ذیل به ابیاتی از او اشاره می کنیم:
هر که پیمان با هو الوجود بست گردنش از بند هر معبود رست
مؤمن از عشق است و عشق از مؤمنست عشق را ناممکن ها ممکن است
عقل سفاک است و او سفاک تر عشق پاک تر، چالاک تر، بی باک تر
(دیوان اقبال، 1363: 143)
اقبال این شعر را در معنی حریت اسلامیه و در حادثه ی کربلا سروده است که ما به همین چند بیت بسنده کردیم.
از نگاه اقبال فلسفه ی عاشورا در حریت و آزادی بخشی آن است.
در نوای زندگی سوز از حسین اصل حریت بیاموز از حسین
(کلیات اشعار فارسی، 1343: 103)
و نیز از اشعار اوست:
تا قیامت قطع استبداد کرد موج خون او چمن ایجاد کرد
بهر حق در خاک و خون غلطیده است پس بنای لا اله گریده است (همان؛ 75)
از دیگر شاعران این دوره که به صحنه ی عاشورا از منظر عارفان نگاه کرده است عمان سامانی است. او از بزرگترین شاعران دوره ی مشروطه است که استواری سخن پارسی را با پرداختهای عالی و تازه از تاریخ مذهبی در هم آمیخت و در شعر مذهبی این دوره فرازهایی ژرف آفرید. از جمله آثار ارزشمند او گنجینه ی اسرار است که سوگیست پرشور و عرفانی برای سید الشهداء (ع) با زبانی بسیار فصیح و گرم و گیرا.
ابیاتی که در ذیل آمده گزیده ای از ابیات گنجینه ی اسرار:
سرّی اندر گوش هر یک، باز گفت باز گفت: این راز را باید نهفت
این وصیت کرد با اصحاب خویش تا به کلی پرده برگیرد ز پیش
گفتشان کای سرخوشان می پرست خورده می از جامی ساقی الست
اینک آن ساغر به کف ساقی منم جمله اشیا فانی و باقی منم
در فنای من شما هم باقئید مژده ای مستان که مست ساقئید
لب چو بربست آن شه دلدادگان «حر» ز جا جست آن سر آزادگان
گفت: کای صورتگر ارض و سما ای دلت آینه ی ایزد نما
اول این آینه از من یافت زنگ من نخست انداختم بر جام، سنگ
باید اول از پی دفع گله من بجنبانم سر این سلسله
شورش اندر مغز مستان آورم می به یاد می پرستان آورم
پاسخش را از دو مرجان ریخت، دُر گفت اَحسَنت انتَ فِی الدّارین حّر 7
قصد جانان کرد و جان بر باد داد رسم آزادی به مردان یاد داد
(گنجینه ی الاسرار: 89-85)
عمان در ابیاتش امام حسین را مرشد و راهنمایی برای اصحابش می داند که راه سیر و سلوک را می پیمایند . وی امام حسین را انسان آزاده ای می داند که در حق فنا شده و به جاودانگی رسیده و بدین ترتیب راه آزادگی را به پیروانش نشان می دهد .
انقلاب مشروطه نقطه ی عظمت تحولات بسیار در حیات سیاسی، اجتماعی و ادبی ایران به شمار می آید که با از بین بردن کهنگی و ایستایی افقهای نوینی پیش روی ملت ایران گشود و جهش و دگرگونی قابل ملاحظه ای در ادبیات فارسی ایجاد کرد. امری که بی شک شعر و ادبیات عاشورا را نیز متأثر ساخته و فضای جدیدی برای آن بوجود آورد. (عاشورا در آئینه شعر معاصر، 1389: 64)
نسیم شمال و ملک الشعراء بهار ا دیگر شاعران عصر مشروطه هستند که در رثای سید و سالار شهیدان مرثیه سرایی کرده اند. نسیم شمال در زمره ی نخستین شاعرانی است که در عهد مشروطه به زبان مردم و از زبان توده ی محروم مردم شعر سروده است. از اشعار او در رثای امام حسین (ع):
چنان ظلمی که بر وی شد ندید هیچ مظلومی نه از کردار ترسایان نه از رفتار نصرانی
کجا باشد روا گردد به تیر کین هدف چشمش تنش روی زمین و بر سر نی رأس نورانی
معمایی است بس مشکل صفات بی مثال وی کجا بتوان که حل کرد این معّمه را به آسانی
(دیوان کامل نسیم شمال، ج2، 1364: 237)
ملک الشعراء بهار در سال 1287 خورشیدی ترجیع بند مفصلی در رثائ سید الشهداء سروده است که در دوازده بند تشکیل شده است.
منتخبی از ابیات را در ذیل می آوریم:
ای فلک آل علی را از وطن آواره کردی زان سپس در کربلاشان بردی و بیچاره کردی
تاختی از وادی ایمن غزالان حرم را پس اسیر پنجه ی گرگان آدمخواره کردی
جسم پاک شیر مردان را نمودی پاره پاره هم دل شیر خدا را زین مصیبت پاره کردی
(دیوان ملک الشعراء، 1382: 129)
به هر ترتیب پیش از انقلاب شعر عاشورایی در بستری به ظاهر آرام در حرکت و جریان بود. اما با پیروزی انقلاب اسلامی نگرشی خاص به مسائل مذهبی پیش آمد. در سروده های گروهی از شاعران غلبه فکر دینی و مذهبی چشمگیر شد و برخی تمام همّ و غم خود را بر سر عقیده و مسائل اعتقادی گذاشتند. بدلیل ماهیت آئینی و مردمی انقلاب، شعر این دوران تحت تأثیر جریانهای انقلاب از قبیل جنگ تحمیلی یا دفاع مقدس، مقابله با تهدیدهای های آمریکا و گروههای تجزیه طلب و مخالف و … زبانی برنده و کلامی پرنفوذ شد. بسیاری از سروده ها به سرود مبدل شدند. شعر عاشورایی در این دوره رشد کمی و کیفی بسیار یافت.
در این دوران قالبهای شعری در محتوا، پذیرای تغییرات چندی شدند. در شعر عاشورایی این دوره نیز روح حماسه بر جریان عاطفی کلام برتری دارد و از همین روست که برخی محققان، شعر عاشورایی پس از انقلاب را دوران مرثیه سرایی حماسی نام نهاده اند. (سبوی کربلا، 1389: 22 و 23)
بررسی شعر از دوره ی مشروطیت به بعد همانند دیگر انواع شعر فارسی با اوضاع کلی اجتماعی، سیاسی و اقتصادی این مملکت پیوستگی تام دارد و بزرگانی رنج تحقیق و تحلیل شعر این روزگار و ویژگی های حاکم بر ان را کشیده اند که حماسه ی عاشورا و شعر حسینی نیز جزء لاینفک آن است.
انقلاب اسلامی ایران فصلی تازه در شرایط سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ما گشود. این انقلاب که از فرهنگ پربار اسلامی و از حماسه ی عظیم عاشورا الهام می گیرد، تأثیری ژرف بر ادبیات ایران داشته است. مضامین موجود در آثار شاعران و نویسندگان این دوره عبارتند از طرح حماسه ی عظیم عاشورا، عشق به ولایت و اهل بیت (ع)، تکریم و تجلیل از شهید و شهادت، انتظار موعود و … در نوشته ها و سروده های این دوره، نگاه تازه به انسان و جهان و بهره گیری از آیات و روایات و نمادهای دینی، ملی و تاریخی فراوان است، پس از پیروزی انقلاب، مضامین تازه، پویا، انقلابی و اجتماعی، با الهام از فرهنگ اسلامی و عناصر پرشور حماسی بویژه عاشورای حسینی فضای نثر و شعر را آکند.
شعر حسینی به دلیل برخورداری از عاطفه ی رقیق و صادقانه در کنار حماسه ی آتشین و انقلاب گر، در اوج اقتدار شعر معاصر ایستاده است و پویاتر از هر زمان و به زبان آنان سخن می گوید و به دلیل ارتباط با علاقه های قلبی آنان پایگاهی وسیع تر از بسیاری دیگر از اشعار را داراست.
شعرای این دوره بویژه نسل جوان آن، به سوی هدف اصلی مرثیه ی عاشورایی باز گشتند، به طوریکه امروزه دگرگونی چشمگیری در شعر مرثیه بوجود آمده است.
برداشت این نسل از نهضت حسینی و هدف مقدس آن در آثار شعر کلاسیک و شعر نو، در ادب فارسی متجلّی شده است.
شاعر روشنفکر و آگاه امروزه دریافته است که نهضت بی نظیر عاشورا آنقدر عظمت دارد که توصیف کامل آن در قالب کلمات نمی گنجد نیازی نیست که برای نشان دادن آن مطالبی نادرست بر آن افزوده گردد، به طوریکه شاعران متأخر معاصر چه پارسی و چه تازی در سروده های خویش حالت نقد نسبت به عزاداری و گریه ی صرف دارند و عاشورا را از زاویه ی حماسی و انقلابی اش نگریسته و مطرح ساخته اند تا الگویی برای مبارزه با ستم ستمگران و فقر آفرینان و دفاع از حق و عدل و انسانیت و آزادگی باشد و از اینکه مسلمانان از حادثه ی عاشورا تنها به گریه و ماتم بسنده کنند و درس تعهد اجتماعی و تلاش و تحرک سیاسی نگیرند، نکوهش کرده اند.
شاعران این عصر از مصیبت سید الشهداء بنابر تواناییشان در سرودن، مکنونات قلبی خود را کلمه کرده و به صورت شعر درآورده و در رثای بزرگترین مصیبت بر محبوب خود سروده اند و ادبیات کربلا را به وجود آورده اند تا آنجا که فضای عمده ی ادبیات شیعی را حجم ادبیات طف8 پر کرده است.
(دانش نامه ی شعر عاشورایی، 1389: 1141 و 1142)
از برجسته ترین شاعران عاشورایی معاصر می توان به علی موسوی گرمارودی اشاره کرد که ابیاتش در توصیف امام حسین (ع) در خور توجه می باشد .
تو را باید در راستی دید
و در گیاه
هنگامی که می روید
در آب وقتی می نوشاند
سنگ چون ایستادگی است
شمشیر آن زمانی که می شکافد (موسوی گرمارودی، 1363: 41)
و نیز از اشعار اوست در توصیف امام حسین (ع):
ای شیرین سخت
ای سخت شیرین
تو دهان تاریخ را آب انداخته ای.
(خط خون، 1363: 147)
موسوی گرمارودی ابیاتی در قالب مثنوی سروده که در خور توجه است:
در حسرت آن کفی که برداشت از آب و فرو فکند و بگذاشت
هر موج به یاد آن کف و چنگ کوبد سر خویش را به هر سنگ
کف بر لب رود و در تکاپوست هر آب رونده در پی اوست
چون، مه شب چهارده برآید دریا به گمان فراتر آید.
(چمن لاله، 1363: 129)
جعفر رسول زاده از دیگر شاعران شعر معاصر است که در ابیات زیر مناظره ی عقل و عشق را به زیبایی به تصویر کشیده است:
عقل می لافد حریفان تیغ در خون شسته اند
عشق می گوید نظرگاه شهادت پیش روست
عقل می خواند که بال خسته را پرواز نیست
عشق می گوید که اوجی بی نهایت پیش روست
(کاروانی از شعر عاشورایی، 1374: 142)
بهره گیری از نماد یکی از شگرف هایی است که شاعران در توصیف عاشورا آن را به کار برده اند در این میان صفارزاده از جمله شاعرانی است که برای خلق ابیاتش از نماد بهره گرفته است.
حسین نام طالب حق است
حق آئینه است
که چون شکسته شود
هر ذزه اش
دوباره آئینه ای خواهد شد.
(صفارزاده، 1384: 29)
همانگونه که قبلا اشاره کردیم یکی از نمود های شعر عاشورایی نگاه عارفانه به این واقعه است که در شعر شاعرانی چون مولانا و عمان سامانی تجلی پیدا کرده که نمونه ای از ابیات آنان را ذکر کردیم.از شاعران معاصر هم هستند کسانی که چنین نگاهی به حادثه کربلا دارند از آن جمله می توان به ریاض یزدی اشاره کرد .
پناه ره روان راه عشق است شهیدان خدا را شاه عشق است
کتاب وحی شمع خانه ی او پیمبرها به جان پروانه ی او
کتاب اعظم و آیات رحمت جهان عشق و دنیای فضیلت
(ریاض یزدی، 1371: 328)
شجاعت و دلاوری امام حسین از مباحثی است که مد نظر شاعران بوده و از آن جمله حمید سبزه واری از شاعران معاصر در بیان شکوه شجاعت امام حسین (ع) ابیاتی را ترسیم کرده است .
همسنگر برادر
ای خواهر دلیر
ای در صف نبرد
کوشنده همچو شیر
هرجا سخن، سخن ز مردی و مردانگی تست
هر سو نشان ز گردی و فرزانگی تست
تو آن دلاوری که دلیران روزگار
انگشت بر دهان
در پیشگاه عزم تو تعظیم می کنند
(سبزه واری، 1367: 422)
استاد شهریار از دیگر شاعران معاصر است که در ابیات زیر افشاگری حضرت زینب (س) را بعد

پایان نامه
Previous Entries تحقیق درمورد امام حسین، امام حسین (ع)، ادبیات فارسی Next Entries پایان نامه با کلمات کلیدی تحلیل اطلاعات