تحقیق درمورد اسباب نزول، عقل و نقل

دانلود پایان نامه ارشد

تفکّر اشعري گري مطرح کرد و به دفاع از عدليه برخاست و بر نقش عقل و اجتهاد در فهم دين تاکيد نمود .
در بحث از اجتهاد، مطهري، يکي از نهضتهاي فکري متحجر را اخباريگري مي داند که در قرن پانزدهم به وسيله ملا امين اسد آبادي پا به عرصه وجود گذارد. اين جماعت که منکر حجيت عقل بودند. ضد مکتب اجتهاد بودند، هر چند بزرگاني مانند وحيد بهبهاني و شيخ مرتضي انصاري با اين جريان به مبارزه برخاستند، اما به اعتقاد مطهري هنوز جمود اخباريگري در برخي ذهنها باقي است.
بدون شک ما از نظر فقه و اجتهاد در عصري شبيه به عصر شيخ طوسي زندگي مي کنيم، دچار نوعي جمود و اعراض از مواجه با مسائل مورد نياز خود هستيم ما نمي خواهيم زحمت گام برداري در راه هاي نرفته را که عصر ما پيش پاي ما گذاشته به خود بدهيم .
3-1-5. جايگاه روش نقلي روايي استاد در معرفت ديني
مراد از اين روش ، روش استفاده از ابزار يا منابع خاص در تفسير قرآن است که معاني و مقصود آيه را روشن مي کند و نتايج مشخصي به دست مي دهد. روش يعني چگونگي کشف و استخراج معاني و مقاصد آيات قران .
لذا روش تفسيري ، روش کشف معنا و مقصود آيه است براساس منبع و ابزار تفسيري هم چون عقل و نقل.178
روش تفسيري امري است فراگير که مفسّر آن را در همه آيات قران به کار مي گيرد و اختلاف در آن باعث اختلاف در کل تفسير مي شود و آن چيزي جز منابع و مستند هاي تفسير نيست.179
بر همين اساس تفاسير قران از ديرباز تاکنون به دو دسته کلي تقسيم شده اند، تفسير نقلي يا مأثور و تقسير عقلي و اجتهادي . آن گاه تفسير نقلي را به اقسامي چون تفسير قران به قران و تفسير قران به سنّت و غيره ، و تفسير عقلي يا اجتهادي را به تفاسير فقهي ، علمي ، اجتماعي ، کلامي ، فلسفي ، ادبي و عرفاني ، جامع ، و غيره تقسيم کرده اند.
از ديدگاه استاد مطهري “ره” قران کتاب شناختني است ولي نا شناخته مانده است و بايد تفسير صحيح و تأويل حق و حسن از سوي راسخان در علم در آيد و حقايق معرفتي بي کران آن شناسانده گردد. از جمله معارف عميق ، کارآمد ، پويا ، تحرک بخش و تکامل آور ، عشق آفرين ، سازنده و سوزنده اش همانا معارف عرفاني و سلوکي يا به عبارت ديگر ، عرفان ِ قرآني است . زيرا قرآن ، دل و معارف مبتني بر تهذيب نفس و سلوک ذوقي و باطني را به رسميت شناخته است . ايشان همواره با جهل و جمود ، به عنوان ريشه هاي اصلي انحراف فکري در فهم قران ، در مبارزه بودند.180
3-1-5-1. ويژگي هاي روش تفسيري استاد مطهري :
الف : تفسير عقلي ، ميزان صحت
يکي از ابزار هاي معرفتي انسان ، قوه ي تعقّل است . همان سان که ضرورت و پذيرش وحي به کمک نيروي عقل براي انسان امکان پذير است ، فهم محتواي وحي نيز به ياري عقل ميسور است . ناديده گرفتن اين اصل در تفسير قران ، تلاشي بي نتيجه و رويه اي ناصواب است، که آسيب هاي جبران نا پذيري را در پي خواهد داشت .
با مطالعه آثار تفسيري استاد مطهري ، اين نکته روشن مي گردد که ايشان به لزوم رويکردهاي عقلاني به دين معتقد بوده و در عرصه ي خردورزي در معارف ديني حضوري فعال ، چشمگير و جدي داشته و همواره بر پيوستگي و ارتباط متقابل عقل و وحي تاکيد مي ورزيده است ، به طوري که در سراسر آثار خود از عقل و جايگاه آن در فهم معارف ديني سخن گفته است.
ب ): تفسير قرآن به قرآن ، ستيغ وحدت
قران کريم در آيات چندي خود را به عنوان تبيان ، مبين و … معرفي کرده است . کتابي که روشنگر همه چيز است ، روشنگر خويش نيز مي باشد . از اين رو درک صحيح هرآيه اي در پرتو توجه به آيات ديگر امکان پذير است . آيه ي 7 سوره آل عمران اين نکته را ياد آور گشته است که همواره برخي از آيات قران از جهت رساندن معني و مفهوم رسا و واضح هستند و مفهوم و مقصود حقيقي آن ها روشن و بديهي است که از اين گونه آيات به ” امّ الکتاب ” تعبير مي شود و برخي ديگر از آيات قران متشابه هستند و براي رسيدن به معني و مفهوم حقيقي آن ها بايد از آيات محکم ياري جست و آيات متشابه را به ” امّ الکتاب ” ارجاع داد تا مقصود واقعي آيات روشن شود .اين آيه که يکي از مستندات روش تفسير قرآن به قرآن است راه را براي تفسير واقعي قران گشوده است .
استاد مطهري با تأثير پذيري از روش تفسيري استاد خويش مرحوم علامه طباطبايي و براساس پيش فهم ها و پيش فرض هاي تفسيري خود ، قران را به سان يک مجموعه بهم پيوسته و انفکاک ناپذير ـ که برخي از آيات به آيات ديگر هم پوشاني دارد ـ مورد مطالعه قرار مي دهد .
به جرأت مي توان گفت ، اغلب آثار تفسيري و قران پژوهي استاد بر پايه ي روش تفسير قران به قران سامان يافته است که نشان از نقش و جايگاه ويژه اين روش در شکل گيري منظومه ي تفسيري استاد مطهري دارد.181
ج ) : تفسير أثري ، تکيه گاه هدايت
خداوند حکيم ، همراه قران ، آموزگاراني نيز فرستاده و تفسير و تأويل آموزه هاي قراني را بر دوش آن ها نهاد . پاسداران قران ، اهل البيت ( عليهم السلام) نيز با رفتار و گفتار خويش ، معارف قراني را براي مردم تبين مي کردند . آنچه از طريق معلمان حقيقي قران در باره ي تفسير آيات حيات بخش قران نقل شده است ، “روايات تفسيري ” نام دارد و روشي که فقط به استفاده از اين روايات در شرح و توضيح آيات بسنده مي کند ، روش تفسير اثري است .
استاد مطهري به عنوان مفسري هوشمند ، نقّاد ، اعتدال گرا و جامع نگر ، با مردود دانستن شيوه ي اخباريان ، بر استفاده روشمند از روايات پيامبر اکرم (ص) و ائمه ي اطهار(عليهم السلام)تاکيد ورزيده است و در آثار خود آن را يکي از شرايط شناخت قران قلمداد مي کند .182
د ) : تفسير أدبي ، ابزار دقت
فهم هر متني از رهگذر شناخت معاني و واژگان ، ويژگي هاي دستوري ، صناعات ادبي ، بافت و سبک زبان آن متن امکان پذير است . از آن جا که متن قران به لغت و زبان عربي است ، نخستين گام در راه شناخت و تفسير معارف قراني ، داشتن اطلاعات کافي و عميق از ظرايف و دقايق اين زبان است . استاد مطهري يکي از شرط هاي ضروري شناخت قران را آشنايي قران را آشنايي با زبان عربي بر شمرده و مي افزايد : ” همان گونه که شناخت حافظ و سعدي بدون زبان فارسي ممکن نيست ، آشنايي با قران هم که به زبان عربي نگاشته شده بدون دانستن زبان عربي امکان پذير نيست.
ه ) : تفسير علمي، درس طبيعت
يکي از روش هاي تفسيري که در سده ي اخير رواج يافته ، تفسير علمي است . بر پايه ي اين روش ، آيات علمي قرآن به کمک يافته هاي علمي و دانش تجربي بشر تفسير مي شود . طرفداران اين روش ، گاه با استخدام علوم براي فهم قران و گاه با تطبيق آيات قران بر کشفيات علمي و گاه با استخراج علوم گوناگون از متن قران کريم ، راه را به خطا رفته اند . استاد مطهري با گوشزد کردن اين نکات ، مفسران را از فرو افتادن در اين دام چشم نواز بر حذر داشته و مي گويد : ” ما مطلبي را که از قران استنباط مي کنيم هيچ اصراري نداريم که حتي آن را با علم روز منطبق کنيم ، چون علم بشر متغير است ، در هر دوره و زماني يک نظريه اي دارد که در زمان ديگر نيست اي بسا مسائلي باشد که فعلا در اين زمان براي ما مشکل و لا ينحل باشد ، بعد در دوره هاي ديگر ، که علوم بشر پيشرفت مي کند مسأله حل شود .”
3-1-6. جايگاه روش تاريخي تطبيقي استاد در معرفت شناختي ديني
با توجه به مباحثي که در روش شناسي تاريخي مرحوم طالقاني ارائه کرديم ، خلاصه بيان اين مي شود که : مطالعه تاريخي ، شناخت امر تاريخي است و امر تاريخي حادثه ايست که در گذشته رخ داده ، اما به نحوي در زمان تداوم يافته است . شناخت آينده در پرتو گذشته است و فرآيندي مرکب از دو مرحله مي باشد : توصيف و تبيين . در اين دو مرحله ، از چگونگي و چرايي ظهور حادثه و سير تطوّر آن و نيز آخرين وضعيت آن بحث مي شود .
وجه حاجت به مطالعه تاريخي در دين شناسي از اين قرار است که بسياري از مسائل مطالعات ديني، به طور انحصاري يا غير انحصاري با مراجعه به دانش تاريخ و ابزارها و اطلاعات تاريخي ، قابل توصيف و تبيين است . متکلمان را در مسأله نبوت خاصّه ، اثبات معجزه و امامت خاصه ، گريزي از بررسي هاي تاريخي نيست .
آموزه هاي ديني ، در باب کليت تاريخ بشري و مقتضيات خاص و تاريخي مشيت الهي سخن دارند: عاقبت از آن پرهيزگاران است و غايت تاريخ ، فراتر از ماهيت مادي آن ، مقضيّ قضاء الهي است و جهت گيري مشيت الهي ، معطوف به رستگاري و نجات انسان و پيروزي حق است . امروزه اين آموزه ها به منزله نظريه اي در فلسفه نظري تاريخ ، نظريات مادي گرايانه و سکولاريستي را به رقابت فرا مي خواند .
ابعاد نيازمندي دين پژوهي به مطالعه تاريخي ، ضرورت باز شناسي راه ها و چاه ها در مطالعه تاريخي و فرايند عملياتي آن را نشان مي دهد . مطالعه تاريخي در يک تعبير کوتاه ، بررسي علت ها و معلول ها در يک تداوم زنده و زنجيرة معنا دار است.183
از آن جا که تاريخ اسلام ، بيانگر رخدادهايي است که با اصول و مباني دين پيوند ژرف دارند و مبناي داوري دوست و دشمن قرار مي گيرند ، تحريف رخدادهاي تاريخ اسلام بسيار سرنوشت ساز و خطر آفرين است ، چه به صورت تفسير و توجيه مادي تاريخ که هيچ سازگاري با انديشه و فرهنگ اسلامي ندارد ، يا به شيوه ديگر ، از اين روي شهيد مطهري روي نوع نگرش به تاريخ و جامعه و رخدادها و پديده هاي تاريخي ، تحريف شخصيت هاي مهم ، بويژه اگر شخصيت حادثه از پيشوايان معصوم باشد که گفتار و رفتار او حجت براي ديگران است ، بسيار حسّاس بود و آثار ارزش مندي در اين باره از خود به يادگار گذاشت .
هم چنان که روايات تفسيري ، راه را براي مفسّر هموار مي سازند ، از يک سو جريان شناسي متن و از سوي ديگر جغرافياي متن نيز هم چون دو بال ، حرکت در مسير درست را براي مفسّر ميسّر مي سازند .
مفسّران از جريان شناسي به ” تاريخ تفسير ” و از جغرافياي متن به ” اسباب نزول ” تعبير مي کنند . استاد مطهري با توجه به اهميت هردو مورد ، درموارد قابل توجهي به بررسي تاريخچه موضوع خاصي مي پردازد و يا از گزارش هاي تاريخي معتبر در جهت پرتو افکني و تبيين آيه يا آيات بهره مي جويد .
ايشان در زمينه مي گويد : ” شرط ديگر آشنايي با قران ، آشنايي با تاريخ اسلام است . زيرا قرآن مثل تورات يا انجيل نيست که يک باره توسط پيامبر عرضه شده باشد ، بلکه اين کتاب در طول 23 سال دوران زندگي پيامبر ـ از بعثت تا وفات ـ در خلال جريان پر هيجان تاريخ اسلام نازل شده است و از همين روست که آيات قران به اصطلاح شأن نزول دارند .”184
استاد در تفسير سوره ي برائت ، بر استفاده از گزارش هاي تاريخي معتبر از منابع اهل سنّت و شيعه در جهت دستيابي به تفسير درست تأکيد مي کند و مي گويد : اين جا يک تاريخچه اي هست که ما بايد متوجه آن باشيم تا اين که مفهوم سوره ي برائت برايمان روشن شود ” .
استاد مطهري ، در تفسير آيات مربوط به اعجاز قران ، نخست به ” جريان شناسي معجزه ” مي پردازد و آن را اصلاح متکلمين بر مي شمارد که در قران از آن به ” آيت ” تعبير مي شود . سپس به تعريف معجزه و چهار نظريه که در طول تاريخ اسلام در باره ماهيت معجزه شکل گرفته است ، اشاره مي کند و به تبيين و نقد نظريه ي تأويل ، نظريه ي اشاعره ، نظريه طبيعيون و نظريه ي منکرين مي پردازد .
از جمله تحريف هاي تاريخ ، توجيه مادي آن است . صاحبان اين تفکّر ، بر اين باورند که بر سير تاريخ و دگرگوني هاي جامعه هاي انساني ، چيزي جز جبر مادي حاکم نيست . چون پايه و اساس زندگي بشر به طور جبر مراحل پنج گانه را مي پيمايد و در تمامي جامعه ها هسته اصلي دو طبقه استثمار گر و استثمار شده ، جريان تحوّل تاريخ را پيش مي برد .
در برهه اي ، اين انديشه رواج يافته و شماري براي اين که از قافله عقب نمانند ، هر پديده اي را با ابزار مادي تحليل و تفسير مي کنند . شماري با نگرش ماترياليسم تاريخي ، به مطالعه آيات قران و منابع اسلامي روي آورده بودند و نمونه هاي تاريخي از آن ها را مانند : داستان موسي

پایان نامه
Previous Entries تحقیق درمورد ناسخ و منسوخ، فلسفه عرفان، روشنفکران Next Entries منبع پایان نامه درمورد ضرب المثل، عدم اطمینان، درخت تصمیم گیری