تحقیق درمورد ادبیات فارسی، فرهنگ اسلامی، شعر معاصر

دانلود پایان نامه ارشد

مختلف شده است و مطالب مفید و سازنده ای در شرح و تفسیر این واقعه به قلم درآمده است. لذا با توجه به تحولی که در ادب و شعر معاصر در توجه به موضوعات و مفاهیم مذهبی، بویژه پس از انقلاب شکوهمند اسلامی صورت گرفته است، پژوهندگان در زمینه های متفاوت، بازتاب رویدادها و جریانات گوناگون مذهبی در ادب و شعر فارسی را بررسی نموده اند.
با توجه به اینکه عاشورا در شعر و ادب فارسی در عهد صفویه بازتاب گسترده ای داشته است، بررسی جنبه های گوناگون بازتاب این رویداد مذهبی و تاریخی و شیوه های مضمون سازی و تصویر پردازی با شخصیتها و عناصر آن موضوعی جدید و نو می باشد که تاکنون در اثری مستقل و بسامان به آن پرداخته نشده است.

فصل دوم: بازتاب عاشورا
در شعر شاعران
(از آغاز تاکنون)

1-2. سبکهای شعر عاشورایی
در ادبیات فارسی، شعر عاشورایی با در نظر گرفتن ادوار مختلف تاریخی، حکومت ها و موضع گیری آنها، همچنین وضعیت عمومی ادبیات از نظر سبک و ساختار مضمون، تصاویر و نوع نگاه شاعرانه به حادثه ی کربلا متفاوت بوده و در هر دوره مسیر خاصی پیموده است.
در اغلب تقسیم بندی های ارائه شده از مراحل مختلف شعر عاشورایی در ادبیات فارسی، محققان با نگاهی تاریخی و در نظر گرفتن شرایط زمانی دست به پژوهش زده و ویژگی های آن را در هر دوره به صورت مستقل بیان نموده اند.
مسیر یکسان حرکت شعر دینی و فراز و فرود های اندک آن از قرن چهارم تا نهم باعث شد تا غلامرضا کافی این دوره را به عنوان نخستین مرحله ی شعر عاشورایی فارسی در نظر بگیرد.
شعر عاشورایی در دوران دویست ساله ی حکومت صفویان رنگ و جلوه ای متفاوت به خود گیرد، دوران متمایز در ادبیات عاشورا آغاز می شود و مرحله ی دوم آن را رقم می زند.
بعد از انقراض صفویه و روی کار آمدن حکومت های افشاریه و زندیه ادبیات فارسی شامل مرحله ی دیگری از تحول و دگرگونی شد. شاعران دوره ی قاجار دل زده از سبک رایج در دوران خود با نوعی واپس گرایی آثار گذشتگان را الگوی برتر خود قرار دادند. آخرین مرحله ی شعر عاشورایی نیز در دوران نوین و متفاوت معاصر رقم خورد. (کافی، 1386، 118-114).
حسین کازرونی شعر عاشورایی را با توجه به سبکهای مختلف رایج در ادبیات فارسی تحلیل نموده و مبانی عاشورا سرایی را در هر یک از سبکهای خراسانی، عراقی و هندی مشخص کرده است.
الف (سبک خراسانی)
در فاصله ی قرن چهارم تا ششم در خراسان و سرزمین های شمال و شرق کشور رواج داشت. (حسینی کازرونی، 1381، مقدمه).
• ویژگی ها
در این سبک پایه ی شعر بر اساس فلسفه و حکمت بنا نهاده شده است و اثر چندانی از عرفان در این دوره دیده نمی شود. شعرا مقاصد خود را بدون هیچ گونه پیرایه ای بیان می کنند و اشعار آنان از هر گونه کنایه و استعاره و تکلفات صنعتی به دور است. استفاده از کلمات عربی در آثار شاعران کمیاب است و مدیحه سرایی و قصه پردازی از خصوصیات شعر این عهد می باشد. جنبه های حماسی شعر بر جنبه های دیگر آن برتری دارد و قالب های شعر این دوره در آغاز مثنوی بوده است که سپس قصیده، مسمط، رباعی، دو بیتی، ترجیح بند و ترکیب بند به آن اضافه گردیده است ولی از غزل اثری دیده نمی شود. (دانش نامه ی شعر عاشورایی، جلد دوم، 1383: 715)
از شاعران عاشورایی این دوره می توان به کسایی مروزی اشاره کرد.
از اشعار اوست:
بیزارم از پیاله وز ارغوان و لاله
ما و خروش و ناله کنجی گرفته مأوا
دست از جهان بشویم عز و شرف نجویم
مدح و غزل نگویم مقتل کنم تقاضا
میراث مصطفی را فرزند مرتضی را
مقتول کربلا را تازه کنم تولا
آن میر سربریده در خاک و خون تپیده
از آب ناچشیده گشته اسیر غوغا (گزیده اشعار کسایی، 1370 : 48)
ب)سبک عراقی
در قرون ششم و هفتم دوران طلایی و زرین شعر فارسی را رقم زد.
استفاده از واژه های لطیف، تحلیل و فن قصیده سرایی در رسیدن به غزل به اوج شکوفایی خود، تجلی فرهنگ اسلامی در شعر، پیوند جالب و همه جانبه ی عرفان با شعر، کثرت استعمال الفاظ و اصطلاحات عربی، معطوف گشتن توجه شاعران از دربار به مردم و توجه بیشتر شعرا به فضایل اخلاقی از ویژگی های این سبک است (دانش نامه ی شعر عاشورایی، 1383 : 715)
از شاعران عاشورایی در این سبک می توان به خواجوی کرمانی، ابن یمین فریومدی و سلمان ساوجی اشاره کرد.
از اشعار خواجوی کرمانی:
به حلق تشنه ی آن رشک غنچه ی سیراب که رخ به خون جگر شوید از عناب
شه دو مملکت و شهسوار نه مضمار4 مه دوازده برج و امام شش محراب
فروغ جان رسول، چراغ و چشم بتول بهار عترت و نوباوه ی دل اصحاب
حدیث مقتل او گر به گوش کوه رسد شود ز خون دل اجزای او عقیق مذاب
وگر سپهر برد نام آتش جگرش کند به اشک چو پروین ستارگان را آب
به کربلا شد و کرب و بلا به جان بخرید گشود بال و از این تیره خاکدان بپرید
(دیوان خواجوی کرمانی، 1369 : 606)
ج)سبک هندی
در سده های دهم و یازدهم هجری سبک هندی یا وقوح به واسطه ی شرایط خاص زمانی، سبک شاعران زمانه گردیده بود. در این دوره به واسطه ی حمایت بی شائبه دربار صفوی از جریان شعر دینی، دیگر شاعران راهی دربار گورکانیان، در هند شده و در کنف حمایت ایشان، زمینه ی رشد و پویایی ادبیات فارسی را فراهم کردند. (عاشورا در آینه ی شعر معاصر، 1389 :55)
محتشم کاشانی، بابا فغانی شیرازی، وحشی بافقی و … به این سبک شعر سروده اند.
از ویژگی های این سبک تمایل شدید به سادگی لفظ و شیوایی زبان، جایگاه خاص صور خیال در شعر شاعران، چیرگی معنی بر لفظ، اشتمال اشعار بر بسیاری از حکم و امثال، شیوع فن استعاره و تشبیه، استعاره از غزل برای موعظه، عرفان، اخلاق، مسائل انتقادی و … و نزدیکی شعر به زبان محاوره را می توان نام برد. (دانش نامه شعر عاشورایی، 1383 : 716)

از بابا فغانی شیرازی:
بیگانه از خدا و رسول است تا ابد برگشته اختری که نشد آشنای تو
چندین هزار جامه ی اطلس قبا شود فردا که آورند به محشر عبای تو
بربسته رخت، کعبه و مانده قدم به راه بهر زیارت حرم کربلای تو
(سیری در مرثیه عاشورایی، 1379 : 194)
د) سبک بازگشت ادبی
از نیمه ی دوم قرن دوازدهم هجری نهضتی جدید در شعر بوجود آمد و شعرایی تصمیم گرفتند به شیوه شعر قدما باز گردند که در کار خود موفق شدند و نتیجه ی منطقی کار آنها در قرن سیزدهم آشکار شد، به طوریکه در عصر قاجار صدها تن از شاعران قصیده سرا و غزل پرداز ظهور کردند.
(دانش نامه ی شعر عاشورایی، 1383: 716)
از شاعران این سبک می توان به وصال شیرازی و سروش اصفهانی اشاره کرد.
پیک خمیده قامت از اشعار وصال شیرازی است که به ابیاتی از آن اشاره می کنیم.
پیکی خمیده قامتم آید به دیده، ماه
چون قاصدی که با خبر بر رسد ز راه
با صد هزار قصه ی جان کاه می رسد
پیداست بوده کوهی و از غم شده است، کاه
همچون کسی که بار مصیبت کشد به دوش
مویی سفید دارد و با جامه ای سیاه
و …
ماه ستاره افسر گردون نوا، حسین
شاه گلو بریده ی راه خدا، حسین
(دیوان وصال شیرازی: 918)
ه) عصر مشروطه
این دوره در حقیقت ادامه همان عصر بازگشت ادبی است. با ان تفاوت که روی اصل عوامل سیاسی و اجتماعی و جریانات تاریخی تحولی در شیوه ی شعر ایجاد شد که آن را تا حدی از سبک دوره ی بازگشت مجزا می کند.
در این سبک شاعر توجه به دربار ندارد و برای مردم شعر می گوید. وی روشنگری اجتماعی دارد و سعی می کند مردم را با حقوق سیاسی و اجتماعی خویش آشنا سازد. فرهنگ غرب در شعر شاعران این دوره تأثیری آشکار دارد. شاعران هم مجد و عظمت دیرینه ایران را یاد می کنند و هم فراموش نمی کنند که مسلمانند. رعایت اصول اخلاقی و موازین دینی هر چند گاهی بعضی از شاعران، عفت قلم را فراموش می کنند. تأثیرپذیری شعر شاعران از فرهنگ اسلامی، اشعار ساده و روان است و شاعر از سبکهای گوناگون پیروی می کند و دارای اشعار انتقادی می باشد. (دانش نامه ی شعر عاشورایی، 1383: 716)
نسیم شمال و فرخی یزدی از شاعران این دوره می باشند.
بیت زیر از اشعار نسیم شمال است:
ک «ک» از کربلا، «ه» از هلاکت، «ی» یزیدیون
همی «ع» از عطش، «ص» از صبوری می شود بانی
(دیوان کامل نسیم شمال، جلد دوم، 1364: 237)
انقلاب مشروطه به عنوان نقطه ی عطف تاریخ ادبی ایران، سرآغاز تحولات در شعر فارسی و در نتیجه شعر مذهبی و عاشورایی گردید. (عاشورا در آینه ی شعر معاصر، 1389: 55)
و) سبک شعر در انقلاب اسلامی
استفاده از تمامی قوالب شعری ادوار گذشته (کهن و نو)، صلابت سخن و استواری لفظ، غنای صناعات لفظی و معنوی، وفور رباعی، ثبت لحظات تاریخی، آمیزش غزل و حماسه به طوری که غزل عصر انقلاب هم عاشقانه است و هم عارفانه، هم حماسی است و هم تعلیمی، شاعر با درک صحیحی از روح انقلاب از چیزی سخن می گوید که مردم زمانش به آن علاقمندند و از عالی ترین اصطلاحات فرهنگ اسلامیی مدد می جوید، حماسه در شعر انقلاب جایگاه خود را داراست. واژه های مورد استفاده شعرا دارای مفاهیمی معنوی و بار فرهنگی هستند. (دانش نامه ی شعرعاشورایی، 1383: 717)
از شاعران این دوره می توان علی موسوی گرمارودی و مشفق کاشانی را نام برد.
از موسوی گرمارودی:
تو کلاس فشرده تاریخی
کربلای تو،
مصاف نیست
منظومه ی بزرگ هستی ست
طواف است.
پایان سخن پایان من است
تو انتها نداری
(گزیده اشعار گرمارودی، 1380: 154)
2-2. شعر عاشورایی
از دیر زمان بیان غم و اندوه گذشتگان مضمون مورد علاقه ی شاعران بوده است. تقریباً تمامی شعرا مرثیه هایی را به مناسبت زمان و موقعیتها سروده اند. در ادبیات جهان کمتر زبانی را می توان یافت که به وفور زبان فارسی مرثیه داشته باشد.
مرثیه نوعی شعر برانگیخته از احساس و عواطف است و می تواند دارای موضوع های متنوع باشد. موضوع هم، بستگی به روحیات شاعر دارد، چنین اثری نمی تواند به نوع خاصی اطلاق گردد و یا صرفاً مویه و نوحه محتوای آن را تشکیل دهد. (تاریخ و شعر عاشورا، 1388: 17)
حسین نه از آن ماست و نه هیچ گروه و فرقه ای، حسین نامی به وسعت بشریت است. حسین را در قاموس هر آشنا به مکتب عشق و مبارزه می توان یافت. رود خروشان و بی کران حسین در ساحل امن انسانیت دیروز و امروز و فرداها جریان دارد.
عرب و عجم و ترک و … مسلمان و مسیحی و … هرکس به حد خود، جرعه ای از این دریای مواج به پیمانه ی خود کشیده و با غور در این دریای بی انتها، دری و گوهری نصیب خویش ساخته است. جاذبه ای که ما نیز رهنمون این وادی ساخت تا به وسع خود، معرفت و علم خویش را به بوته یی آزمون نهاده و درس خود را در مکتب حسین پس دهیم.
و چه زیباست طنین نام حسین در قالب موزون و دلنشین که تأثیر سخن را بر جان مخاطب فزونی بخشیده است.
هنرمندان و صاحب ذوقانی که نام حسین در قالب موزون و دلنشین شعر که تأثیر سخن را بر جان مخاطب فزونی بخشیده است.
هنرمندان و صاحب ذوقانی که تارهای شعری خود را به مضمون عاشورا نواخته، تابلویی زیبا و پر نقش و نگار به رنگ سرخ و سفید و سبز و سیاه از آن ترسیم کرده و به دو زبان هنر خویش را نمودار ساخته اند و چه مایه ی فخری است برای برخی از ایشان که شاهکارهای خلقت شعری خود را در عاشورای حسینی آفریده و باآن به واسطه ی نام حسین ماندگار شده اند.
اگرچه رخداد عظیم عاشورا نخستین بارقه ها و جلوه های شعری را در پهنه ی ادبیات عرب شاهد گردید اما با رهیافت آن در میان دیگر ملل جامعه ی ادبی آنا

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلمات کلیدی صنایع دستی، اقتصاد کشور، وضعیت اجتماعی Next Entries تحقیق درمورد شعر معاصر، امام حسین، امام حسین (ع)