تحقیق درباره کلام اشعری، زبان فارسی، کتابخانه ملی، خلفای راشدین

دانلود پایان نامه ارشد

غایی سالک است به شعر صوفی رنگ عاشقانه
می دهد .
صوفیه به شعر فارسی، رنگ خاص داده اند، قصیده را از تملّق به اوج رفعت و تحقیق کشانده اند و غزل را از عشق زمینی به محبت روحانی رسانده اند. ذوق و هنر مجرّد صوفی در غزل عرفانی او مجال ظهور می یابد مانند غزل عراقی، سنایی، مولانا و تا حدی حافظ» (زرین کوب، 1377 : 129 و 128).
در بخش بعدی تلاش ما بر این خواهد بود تا با معرفی تعدادی از برجسته ترین آثار عرفانی، با ادب صوفیه بیشتر آشنا شویم تا این آشنایی فتح بابی شود به جهت اثبات ارتباط «عرفان» و «اشعریت» که بنای تحقیق بر آن گذاشته شده است .

4-2 زندگینامة سعدی
افصح المتکلمین، شیخ مصلح الدین مشرّف بن عبدالله، مشهور به سعدی شیرازی، از بزرگان عرفان و ادب پارسی است. بنا بر عقیده ای که مورد قبول عموم است ، سعدی، در شیراز، مرکز ایالت فارس، در حدود سال 580 هجری به دنیا آمد و نام او را «مصلح الدین» یا به قولی «شرف الدین عبدالله» یا «مشرّف الدین عبدالله» گذاشته .
اگر آنچه را در بوستان مطرح است بپذیریم چنین به نظر می رسد که سعدی خیلی زود به طاعت و عبادت گرایش پیدا کرده است .
«به طفلی درم رغبت روزه خاست ندانستمی چپ کدام است و راست»
(سعدی ، 1375 : 332)
سعدی، پس از فوت پدر، رهسپار بغداد گشت و وارد مدرسه نظامیه شد؛ از سال 592 هـ ق تا 623 هـ ق به طالبْ علمی در بغداد ماند .
«سعدی» پس از پایان دوره تحصیلات در نظامیه بغداد به سیر آفاق و انفس پرداخت . وی در بحبوبة اشتهار از دنیا رفت و شهرتی پایدار از خود به جا نهاد. سعدی را در حومة شهر شیراز به خاک سپردند. دیری نگذشت که مرقد وی زیارتگاه شد» (ماسه، 1369 : 26-17).
از سعدی به غیر از گلستان و بوستان آثار دیگری نیز به یادگار مانده است :
1- قصاید عربی، که حدود 700 بیت می شود و شامل موضوعات غنایی و مدح و اندرز و مرثیه است؛
2- قصاید فارسی ، در ستایش پروردگار و مدح و اندرز و نصیحت بزرگان ؛
3- مراثی ، شامل چند قصیده بلند در رثای مستعصم بالله ـ آخرین خلیفه عباسی ؛
4- ملمعاث و مثلثات و ترجیحات ؛
5- غزلیات ؛
6- مجالس پنجگانه، این کتاب به نثر است و در بر دارنده خطابه ها و سخنرانی های سعدی است؛
7- نصیحه الملوک، در پند و اخلاق ؛
8- صاحبیه، که مجموعه چند قطعه فارسی و عربی است ؛
9- خبیثات ، مجموعه ای است از اشعار هزل آمیز ؛
4-2-1 مذهب اعتقادی سعدی
سعدی، شاعری است پایبند به شعائر مذهبی و ردّ پای شریعت در قسمتهای مختلفی از آثار وی دیده می شود. بسیاری از سعدی شناسان بر اساس وجود اشعاری که شیخ در ستایش خلفای راشدین سروده است متّفق القول هستند که وی سنّی بوده است ؛ اگر چه این مطلب دور از واقعیت نیست چون در زمان زندگانی این اندیشمند بزرگ، تشیّع در ایران گسترش نیافته بود اما نکته جالب توجه این است که سعدی در وقت شفاعت کردن، دست بر دامان رسول و آل رسول (ص) می زند : «سعدی اگر عاشقی کنی و جوانی / عشق محمد بس است و آل محمد». می بینیم که آثار تشیّع ، آشکارا در آثار وی خودنمایی میکند. شاید این نشانه ها به دلیل وجود باورهای وزینی در افکار سعدی علیه الرّحمه باشد که ریشه در معرفت دقیق وی از آفریدگار عالم هستی دارد و از اعتقاد قلبی وی نسبت به نیروهای معنوی سرچشمه می گیرد که سخن از عرفان دارد .

4-2-2 عرفان و افکار سعدی
«سعدی، طی سالهای تحصیل در نظامیه بغداد، تحت تأثیر فراوان عارفان معروف، به خصوص سهروردی قرار داشت؛ اما وی فقط از نفوذ عارفان متأثر نبود . سایة امام محمد غزالی هنوز بر مدرسه نظامیه حکومت داشت. نام غزالی به واسطه نفوذ معنوی فوق العاده و نیز آثار او که همواره مورد مطالعة طالبْ علمان بود، زنده و پایدار بود .
وقتی مطالبی را که بی نقشة معیّن و بدون تعیین روش تحقیق در کلیات سعدی پراکنده است، گردآوریم می توانیم خط مِشیی را که غزالی ترسیم کرده است در کلیات سعدی دقیقاً ببینیم. به نظر سعدی، اخلاق، درست به عرفان منتهی می شود؛ منتهی سعدی تقریباً تمامی این اخلاق را از عقل سلیم خود و با تکیه بر تجربه به دست آورده است» (همان ، 1369 : 225-223).
با وجود اینکه سعدی نسبت به عارفان، ارادت خاصی دارد اما اینطور به نظر می رسد که از هیچ یک بهطور مطلق پیروی نمیکند. اینطور که در آثار وی هویداست وی بسیار آگاهانه پند و اندرز می دهد و گویی در نشان دادن راه سعادت به انسانها از هیچ خدمتی دریغ نکرده است .
شاید یکی از دلایل عرفان متمایز سعدی این است که او نویسنده ای است جهان دیده و با تجربه و تجربیات فراوان وی در زندگی باعث شده تا او بتواند اندیشه و عمل را به صور مکمّل به کار گیرد و به انسان کامل بودن که غایت نهایی عرفان است نزدیک شود .
در جای جای آثارش می بینیم که صاحبان قدرت را به عطوفت و نوازش زیردستان دعوت می کند و در چهرة یک مُصلِح اجتماعی، برای نجات نوع بشر می کوشد، می توان گفت حوزة عرفان او را به ذات پاک خداوند و مهر به خلق خدا نزدیک نموده است. سعدی عارفی است که آگاهانه و با دید وسیع در آثار آفریدگار غور میکند و در طی مسیر از نقص به سوی کمال که هدف نهایی عرفان است بسیار روشن گام بر می دارد : «به جهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست / عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست».
سعدی وظایف اصولی صوفیان را در گلستان (ص 85) بر می شمارد : «طریق درویشان ذکر است و شکر و خدمت و طاعت و ایثار و قناعت و توحید و توکّل و تسلیم و تحمّل»، به خصوص «تحمل» زیرا :
«دریای فراوان نشود تیره به سنگی عارف که برنجد تُنک آب است هنوز»
(سعدی، 1375 : 87)
عارف باید سکوت اختیار کند :
«نظر کردم به چشم و رای و تدبیر ندیدم به ز خاموشی خصالی»
(همان : 215)
عارف خواسته ای ندارد جز این که در آفریننده خود فنا گردد. وی این مطلب را در بوستان اعلام میکند :

ره عقل جز پیچ بر پیچ نیست بر عارفان جز خدا هیچ نیست
(همان ، 275)
«حال باید پرسید در دیدگاه او، خدا چیست؟ خدا بیان نشدنی است. صفت خدا چنان است که وقتی بر پرستندگان خود تجلی کند آنان از خود بی خبر می شوند : «چو عشق آمد از عقل دیگر مگوی»
(همان ،‌273)
در این هنگام است که سالک شوریده، خدا را بر خود محیط می بیند و کاملاً تسلیم او می شود و دنیای ظواهر را با بی اعتنایی طرد می کند :
«ندانی که شوریده حالان مست چرا بر فشانند در رقص دست»
«گشاید دری بر دل از واردات فشاند سردست بر کائنات»
(همان : 279)
اما از کائنات نیز سرودی سرمدی به پیشگاه آفریدگار نثار می شود :
«جهان پرسماع است و مستی و شور …»
(همان )
سالک اگر دمی گوش فرا دهد این آواز را خواهد شنید : «شوریده ای که در آن سفر همراه ما بود نعره ای برآورد و راه بیابان گرفت و چون روز شد گفتمش آن چه حالت بود؟ گفت : بلبلان دیدم که به نالش در آمده بودند از درخت و کبکان و…»
(همان ، 79)

این نالة همة کائنات، عقل و صبر و طاقت و هوش این شوریده را از او می گیرد و او نیز از صمیم قلب با این نغمه های شورانگیز هم آواز می شود. همة زمزمههای طبیعت جزء این همنوائیهای عارفانه است».
(ماسه ، 1369 : 232)

4-2-3 مذهب کلامی سعدی
در باب مذهب کلامی سعدی می خوانیم از زبان غلامحسین ابراهیمی دینانی .
ایشان در نشست علمی «یاد روز سعدی» به تاریخ سی و یکم اردیبهشت ماه سال 1391 که در شیراز (مرکز اسناد و کتابخانه ملی فارس) برگزار شد اعلام کردند که سعدی، اشعریِ به ذات است، میگوید: «به نام خداوند جان و خرد / کزین برتر اندیشه برنگذرد». سعدی اینجا اشعریت خود را ثابت می کند که «در زبان من، سخن آفریده می شود : اشاعره می گفتند : کلام یعنی سخن، در دل است و زبان، نمایندة آن.
دینانی افزود : اگرچه در مدرسه نظامیه افرادی را پرورش می دادند که بتوانند مروّج کلام اشعری باشند اما سعدی، حرف های نظامیه و کلام اشعری را صرفاً تکرار نمی کند بلکه روح زمان خودش را گرفته و مبدأ تاریخ و دوران ساز می شود. این چنین است که تا سعدی هست، زبان فارسی هم هست و تا زبان فارسی هست سعدی می درخشد .
«سعدی که پروردة محیط شافعی مذهب شیراز و تحصیل کرده مدرسه مذهبی نظامیه با گرایش شافعی در فقه و گرایش اشعری در اصول (یعنی علم کلام) است در قصایدِ عمدتاً تعلیمی و واعظانه خویش بنابر آموخته های مذهبی مذکور ، «خداوند»، «انسان» و «جهان» را با دیدگاهی اشعری می نگرد و به این سبب مجموعه ای از ارکان و مبانی کلام اشعری را در این قصاید می توان دید» (ابراهیم پور ، 1387 : 36).
او به عنوان یک واعظ و مذکِّر و مربی اخلاق به کوشش و تلاش و تقوا توصیه می کند؛ اما پس از عمل و رفتار آدمی و از دیدگاه شخصی که معتقد به مبانی کلام اشعری و دارای تفسیر جبر گرایانه از عالم است، رفتار آدمی را در چارچوب «قضا و قدر» الهی می داند .
بسیاری از مبانی کلام اشعری با چنان بیان واضح و لحن قاطعی در آثار سعدی ذکر شده که جای کمترین شبهه ای را در انتصاب وی به مکتب کلام اشعری باقی نمی گذارد .
ابیاتی از قصیده ای که می توان آن را «مرام نامه کلامی» و یا «اشعریه» سعدی نامید :
«هر آن نصیبه که پیش از وجود ننهاده ست هر آن که در طلبش سعی می کند، با دست
کلید فتح اقالیم در خزاین اوست کسی به قوت بازوی خویش نگشادست
رضا به حکم قضا اختیار کن سعدی که هر که بنده فرمان حق شد آزادست»
(سعدی، 1375 : 791)

پایان نامه
Previous Entries تحقیق درباره جهان بینی، عرفان و تصوف، مذاهب اسلامی، عاشق و معشوق Next Entries منابع پایان نامه ارشد درباره تاثیرپذیری، مبانی فکری، هویت ایرانی، ایران باستان