تحقیق درباره فیض کاشانی، عصر تدوین، شخصیت علمی، شیعه امامی

دانلود پایان نامه ارشد

بن فضل بن زید یمانی. 16ـ سهل بن زیاد آدمی. 17ـ محمد بن حسن صفار. برخی از این محدثان از چنان جایگاهی برخوردارند که حتی مورد توجه و عنایت اهل سنت قرار گرفته اند.
موقعیت علمی کلینی در بغداد به گونه ای بود که شیفتگان فراگیری حدیث از سایر شهرهای جهان اسلام برای استماع احادیث معتبر به بغداد شتافته و از حضورش بهره می بردند.
همچنین بسیاری از فقها و محـدثیـن بنام شیعه که مشاهیـر علماى ما بـوده انـد از جمله شاگـردان کلینـى به شمار مـى رونـد:
1- ابوالقاسم جعفربن محمدبن قولویه قمی. 2ـ ابوغالب احمد بن محمد زراری. 3ـ علی بن محمد بن موسی دقّاق. 4ـ احمد بن احمد کاتب کوفی. 5ـ ابو سعد کوفی. 6ـ ابو عبد الله محمد بن ابراهیم بن جعفر نعمانی نویسندۀ کتاب معروف الغیبة که تنها نسخۀ خطی «کتاب کافی» با خط او به جا مانده است. 7ـ محمد بن محمد بن عاصم کلینی. 8ـ محمد بن علی ماجیلویه. 9ـ ابو الفضل شیبانی. 10ـ ابو عبدالله محمد بن احمد بن عبدالله صفوانی. .11ـ ابو عبدالله احمد بن ابراهیم ضمیری (صیمیری یا صیمری). 12ـ عبدالله بن محمد بن ذکوان. 13ـ ابو القاسم علی بن احمد بن عبدوس. (دوانی ، بی تا : ج 3، ص 27/90)
3-7- انگیزه تألیف کتاب کافی
کلینی در مقدمهی کتاب کافی اشاره میکند که او این کتاب را در پاسخ به نامهی یکی از برادران دینی فراهم ساخته است، نام این شخصیت بطور دقیق مشخص نیست، اما احتمال داده شده که او «محمد بن احمد بن عبدالله بن قضاعه صفوانی» یا «محمد بن نعمانی» است. (مجلسی، 1403: 67)
کلینی بخشی از درخواست این شخص را این چنین منعکس ساخته است:
«ای برادر! آگاه شدم از آن شکایت که نسبت به مردم زمان ما نمودی که ایشان بر نادانی با هم سازش نموده و در آبادانیِ راه جهالت، همدست و کوشایند، تا آن جا که نزدیک است دانش از ایشان رخت بر بندد وریشه کن گردد … تو یاد آور شدی که مطالبی برایت مشکل شده که به واسطهی اختلاف روایات وارده، در آن ها حقیقت آنها را نمی فهمی و دانستهای که اختلاف روایت مربوط به اختلاف علل اسباب آن است و به دانشمند مورد اعتمادی که در این قسمت وارد باشد دسترسی نداری تا با او مذاکره و گفتگو کنی و گفتی که میخواهی کتابی داشته باشم که تمام بخشهای علم دین در آن باشد تا جوینده طالب دانش را بی نیاز کند و برای طالب مرجع باشد و کسی که عمل به اخبار صحیح امامان صادق و سنتهای ثابت مورد عمل را خواهد از آن کتاب بگیرد، و واجبات خدا و سنت پیامبرصلی الله علیه وآله به کمک آن ادا شود.» (مجلسی، 1403: 67) از این نامه و اقدام کلینی به تألیف کافی در پاسخ به آن میتوان برداشت کرد که حدیث در عصر کلینی دچار دو مشکل اساسی بوده است:
1- احادیث در مجموعهای واحد و منسجم، تدوین و تنظیم نشده بود تا مراجعه به آن انجام وظایف دینی را آسان سازد، بخش آخر نامه اشاره به این امر است.
2-روایات پراکنده میان مردم دچار آشفتگی و تعارض شدید بود و این امر باعث اختلاف نگرشهای کلامی و فقهی در میان آنان بود، به این تردید وجود روایات مجهول و در درجه بالاتر صدور روایات تقیه از عوامل راهیافت چنین اختلافی در آن دوران بوده است.
با این نامه روشن میشود که کلینی در صدد بوده است تا با تدوین کتاب کافی ضمن نجات روایات شیعه از پراکندگی، و تنظیم آن در یک مجموعه واحد، از گسترش دامنهی اختلافات دینی جلوگیری کند. (مجلسی، 1403: 67)
3-8- شیوه ی تألیف
کلینی برای تدوین کافی از اصول اربعه مائه و سایر منابع روایی که عمدتاً در کتاب خانهی استاد خود علی بن ابراهیم قمی فراهم بود، استفاده کرد و در این راه از راهنمایی استادش نیز بهرهمند بود. وی چنان چه خود در مقدمه ی کتاب آورده، احادیث را بر اساس معیار عدم مخالفت با قرآن و موافقت با اجماع جمعآوری کرده است و در آنجا که وجهی برای ترجیح نمیدید از باب «بایما أخذتم من باب التسلیم وسعکم»، یکی از دو روایت متعارض را که در نظرش به صحت نزدیکتر بوده برگزیده است. (شیرازی ، 1391: 166) او بدین ترتیب کوشید از انعکاس روایات متعارض که کار فهم و قضاوت را دشوار می کند، اجتناب کند.
با وجود این، کلینی از این جهت که در انتخاب روایات به اجتهاد خود عمل کرده و برای قضاوت آیندگان از انعکاس همهی روایات پرهیز کرده، مورد انتقاد قرار گرفته است. (مجلسی، 1403: 67)
به هرحال ابوجعفر کلینی کتاب «کافی» را طبق درخواست برادری ایمانی برای رفع اختلافات و تعارض متون روایات به مدت بیست سال نگاشت و تعداد احادیث آن (16199) حدیث می باشد.(سبحانی، بی تا : ج4، ص479)
3-9- امتیازات کتاب کافی
کتاب کافی به رغم آن که نخستین جامع روایی شیعه است و به جهت فقدان الگو میبایست با کاستیهای زیادی روبرو شود، نه تنها با کاستیهای کم تری حتی در مقایسه با سایر کتب اربعه روبرو است، بلکه از امتیازات قابل تحسینی نیز برخوردار است که به آنها اشاره میکنیم:
3-9-1- جامعیت نسبی
کتاب کافی را به خاطر جامعیت نسبی نسبت به همه روایات در عرصههای مختلف دین ستود و در مقایسه با آن کتابها در مرتبه بالاتری ارزیابی نمود. (فیض کاشانی، 1406ق: ص6)
3-9-2- چینش قابل تحسین
چنانچه اشاره شد «کافی» نخستین جامعگرایی شیعه است و کلینی پیش از خود به نگاشته حدیثی جامعی دسترسی نداشته تا با الگو گرفتن از آن و رفع کاستیهایش به تنظیم روایات بپردازد، با این حال، چینش ابواب و فصول در کتاب کافی، به روشنی از حسن سلیقه و نگرش جامع و قابل تحسین کلینی در تنظیم و تبویب روایات حکایت دارد.
علامه مجلسی در این باره میگوید: «هر کس در روایات و ترتیب کتاب کافی تدبر کند در ميیابد که او از ناحیه خدای متعال مورد تأیید بوده است.» (مجلسی1404ق: ج 1، ص 3)
این امر تا حدودی در مقایسه میان کافی به عنوان نخستین جامع روایی شیعه با صحیح بخاری به عنوان نخستین و برترین کتاب در میان صحاح سته اهل سنت بیشتر آشکار میگردد، کسی که بی نظمی و فقدان هرگونه هندسه و ساختار مناسب را در صحیح بخاری دریابد، به خوبی به این حقیقت دست مییابد که کلینی در کافی از جهت حسن تنظیم و چینش مناسب کار تحسین برانگیزی را به انجام رسانده است.
کتاب کافی در هشت جلد نوشته شده است، دو جلد آن به عقاید و اخلاق اختصاص دارد که بدین جهت به آنها «اصول» میگویند و پنج جلد آن به فروع فقهی و احکام اختصاص دارد که به آنها «فروع» کافی اطلاق شده است و یک جلد به انعکاس روایاتی در زمینههای مختلف ازقبیل: تفاسیر آیات، پند وموعظه و … اختصاص یافته و از آن جا که به مشابه بوستانی است که در آن معارف اهل بیت علیهم السّلام عطرزاست از آن به «روضه» کافی یاد شده است.
کلینی بر اساس نقشه مشخص و تدبیر شدهای روایات اصول را بر روایات فروع مقدم داشته و روایاتی که نسبتاً پراکندهاند اما با این حال، حاوی نکات معرفتی هستند در آخر کتاب با عنوان «روضه» منعکس ساخته است، او در کتاب اصول با درایت اندیشی، نخست روایات عقل وجهل و سپس روایات علم و فضیلت دانش آموزی را ذکر میکند و سپس در کتاب توحید روایات خداشناسی و سپس در کتاب الحجه با تعمیم حجت بر پیامبر و امام شناسی، روایات پیامبر شناسی و امام شناسی را گرد آورده آنگاه به فصولی دیگر هم چون: کتاب ایمان و کفر، کتاب دعا، کتاب فضیلت قرآن و کتاب معاشرت میپردازند، فروع کافی نیز بر اساس کتب و فصول فقهی از کتاب طهارت تا دیات تنظیم شده است.
کلینی در پایان مقدمهی خود بر کتاب کافی علت مقدم داشتن دو کتاب عقل و جهل و کتاب فضیلت علم را چنین تبیین کرده است: «نخستین بابی که با آن شروع می کنم کتاب عقل و فضائل علم است زیرا عقل، محوری است که مدار همه چیز است و با آن احتجاج میشود و ثواب و عقاب بر محور آن استوار است.» (نوری، 1406: ص507)
3-9-3- نزدیکی عصر تدوین کافی به دوران امامت ائمه علیهم السّلام
کلینی در عصر غیبت صغری و حضور نواب خاص اقدام به جمعآوری روایات کرد. با توجه به این که نواب خاص امام زمان علیه السلام وظیفه نمایندگی از جانب آن حضرت را بر عهده داشتند، و از سوی هیچ یک از آنها اعتراض و انتقادی نسبت به کتاب کافی گزارش نشده است، خود دلیلی دیگر بر وثاقت و اعتبار کتاب کافی است. (خوانساری، 1390: ص 552)
3-9-4- رعایت اصول جامع نویسی
متخصصان در علوم حدیث در نقل احادیث بر دو نکته اساسی تأکید کرده اند:
1- ذکر کامل اسناد؛
2- ذکر نص روایات و پرهیز از نقل به معنا.
ذکر کامل سند این امکان را برای آیندگان فراهم میسازد که با مراجعه به منابع رجالی و یا الهام از قواعد علم الرجال وضعیت سند حدیث را مشخص سازند، و غفلت از آن صدمات جبران ناپذیری به اتقان آن منبع و احادیث منابع میزند.
همچنین ذکر نص روایات زمینهی استنباط روشنتر از روایات را فراهم میسازد، با این توضیح باید اذعان کرد که کافی هم از جهت ذکر اسناد و حتی عدم ارجاع به مشیخه و نیز از جهت بیان نص و عین روایات و پرهیز از نقل به معنا در مرتبهی برتری نسبت به سایر جوامع و حتی کتب اربعه قرار دارد. (خوانساری، 1390: ص 552)
3-10- شروح کافی
مشهور ترین و شاید بهترین شرح های کافی که مورد توجه علما و دانشمندان است، چهار شرح به زبان عربی و یک شرح به زبان فارسی است ، که عبارتند :
۱- شرح اصول کافی – تالیف فیلسوف بزرگ نامی صدرالمتالهین شیرازی در گذشته سال ۱۰۵۰ هجری.
۲ – شرح اصول کافی – تالیف فقیه بزرگوار ملاصالح مازندرانی متوفی به سال ۱۰۸۰ هجری.
۳- شرح اصول کافی – تالیف حکیم و محدث و فقیه عالیقدر ملامحسن فیض کاشانی ، به نام (( وافی )) .
۴ – شرح اصول کافی – تالیف علامه نامی ملا محمد باقر مجلسی ( ره ) به نام (( مرآت العقول )).
۵- شرح فارسی اصول کافی – تالیف فقیه و محدث بزرگوار ملا خلیل قزوینی .
3-11- جمعبندی فصل
محمد بن یعقوب کلینی از دانشمندان و محدثان پرآوازه شیعه امامیه، که در عصر غیبت صغری می زیست، در مدت بیست سال کتاب ارزشمند کافی را به درخواست یکی از دوستان خود تدوین کرد؛
کلینی برای تدوین کتاب کافی از اصول چهارصدگانه و سایر منابع روایی بهره برد. وی احادیث را بر اساس معیار عدم مخالفت با قرآن و نیز موافقت با اجماع جمع آوری کرده است؛ این کتاب در هشت جلد نگارش شده است، دو جلد آن به عقاید و اخلاق اختصاص دارد که بدین جهت به آنها اصول میگویند و پنج جلد آن به فروع فقهی و احکام اختصاص دارد که به آنها فروع کافی اطلاق شده است و یک جلد به انعکاس روایاتی در زمینههای مختلف و متنوع ، ازقبیل: تفاسیر آیات، پند وموعظه و … اختصاص یافته و از آن به روضه کافی یاد شده است؛ امتیازات کتاب کافی جامعیت نسبی، چینش قابل تحسین، نزدیکی عصر تدوین کتاب کافی به دوران امامت ائمه علیهم السلام و شخصیت علمی مولف است.
البته باید در نظر داشت کلینی صرفا یک راوی و مدون و منصف نیست بلکه او صاحب فکر و نظر در حوزه های مختلف فقهی و کلامی … می باشد. روایات کلامی کافی که نزدیک به یک چهارم آن را تشکیل می دهد ، در شکل دهی به مکتب کلامی شیعه نقش موثری داشته است. کلینی در رده بندی روایات کلامی ، نظامی ابتکاری پدید آورده که از یک جهت ناظر به مسائل محوری آن دوره در منازعات فرق و مذاهب بوده ، و از سوی دیگر تلاش نموده در ترتیبی منطقی ، عمده مباحث کلامی را در کتاب خود پوشش دهد. ویژگی مهم دیگری که در این بخش از کتاب کلینی به چشم می خورد ، تلاش وی برای پایان بخشیدن به مجادلات کلامی درون مذهبی شیعیان می باشد. اهمیت این کار کلینی هنگامی بدرستی شناخته می شود که بدانیم وی در دوره موسوم به حیرت می زیسته است ؛ دوره ای که 0شیعیان به دلیل غیبت امام و در دست رس نبودن امامان قبلی و نیز پیدایش فرقه ها و دیدگاه های گوناگون ، سرگردان و حیران بودند.
در واقع او برای نخستین بار پایگاه نیرومندی از درون جبهه اهل حدیث علیه جریان های اهل جبر و تشبیه و تجسم بنیان گذارده و بدین وسیله ، پایگاه مشترکی با اصحاب کلام بر ضد طیفی از اصحاب حدیث تاسیس نمود. از این رو می توانیم وی را نقطه وسط میان دو جریان عقل گرایی کلامی و سنت گرایی حدیثی بشماریم.
وی به رغم پرهیز از لحن متکلمانه و پای بندی به سنت نقل حدیث ، کتاب خود را با موضوع

پایان نامه
Previous Entries تحقیق درباره اسماعیلیه، مقام معظم رهبری، امام زمان، تقدیم و تأخیر Next Entries تحقیق درباره امام صادق