تحقیق درباره علوم عقلی، امام حسین، سیر و سلوک، عصر قاجاریه

دانلود پایان نامه ارشد

ز جهت کمیّت و تا حدی از نظر کیفیت ترقی کرد. سرایندگان متعددی در این عصر پیدا شدند. شاهزادگان تیموری هم خود مروج شعر و هنر و مشوق شاعران بودند. در این دوره برای ترویج تشیع موقعیت خوبی فراهم شد و شیعیان هم از فرصت استفاده نمودند و برای ترویج عقاید خود در سراسر ایران پراکنده شدند و دیگر مانند سابق در مراکز و شهرهای خاصی باقی نماندند. بخشی از آثار این دوره در شرح مناقب حضرت رسول (ص) و ائمه اطهار (ع) و عاشورای حسینی است. مراثی مذهبی از زمان صفویه نضج و قوام پذیرفت. قرن دهم آغاز رسمیت یافتن شیعه در ایران است و در این دوره است که قسمت مهمی از شعر فارسی را مدیحه ها و مرثیه های اهل بیت تشکیل می دهد. معروف ترین شاعر این دوره محتشم کاشانی است که سرودن مرثیه را در کنار قصیده سرایی و مدح وجهه همت خود قرار داد و باب تازه ای در این قسم شعر باز کرد و به حق در ساختن مرثیه قدرت و مهارت به سزایی از خود نشان داده است. و ترکیب بند مؤثر و سوزناک او در شرح وقایع کربلا گویای این واقعیت است.(محمد زاده، 1383: 718).
عصر طلایی شعر مذهبی، دوره قاجاریه است. آفرینش منظومه های متعدد با موضوع خاص شعر عاشورا و با نظرگاه های حماسی و عرفانی، تعداد شاعران، پیدایش شاعرانی که انحصاراً با موضوع مذهب و عاشورا سخن سرایی می کنند، آفرینش شعر نوحه و شعر تعزیه و نیز به کارگیری وزن ها و قالب های متعدد و متنوع و گاه ابتکار در نوع شعر مذهبی، این گونه ادبی را در عصر قاجاریه برجسته نموده است. فراوانی شعر عاشورایی در عصر قاجاریه بر عصر صفویه پهلو می زند. تنوع قالب ها و نوآوری های آنان از دوره قبل به مراتب بیشتر است. حضور قرائت های مختلف در شعر این دوره، در تمام اعصار بی مانند است همچنین گرایش عرفانی شعر عاشورا تنها در این دوره شایان توجه است(کافی، 1386: ۲۹۴).

2-4. شرح زندگی و آثار شاعران
2-4-1. عمان سامانی
میرزا نورالله عمان سامانی ملقب به «تاج الشعراء» از شعرای بنام نیمه دوم سده سیزدهم و اوایل سده چهاردهم هجری به شمار می رود. اگر چه پدر، عمو و جدّش از شعرای سرشناس عهد ناصری بوده و همگی در ادب و عرفان دستی داشته اند ولی اشتهار هیچ یک به عمان نمی رسد. عمان سامانی در شب شنبه نوزدهم ذی الحجّه سنه ۱۲۸۵ ه.ق در سامان متولد شد و در شب سه شنبه مطابق دوازدهم شوال ۱۳۲۲ قمری وفات یافت. جنازه وی را در مسجد جامع سامان به رسم امانت به خاک می سپارند. و بعد ها بر اساس وصیت او، جنازه اش را به نجف اشرف منتقل می سازند. سامان در حال حاضر مرکز بخش «لار» استان چهارمحال بختیاری است که در سابق جزیی از استان اصفهان به شمار می رفته و بعدها به صورت استان مستقلی درآمده است. سامان علیرغم محدوده کوچک خود از نظر جغرافیایی، از دیر زمان تا کنون سرزمین علم و ادب و عشق و هنر و عرفان بوده و سخنورانی را در دامان خود پرورش داده است (محمدزاده، ۱۳۸۳: ۱۰۰۴).
نورالله فرزند میرزا عبدالله سامانی، معروف به ذره «در خدمت استادان وشخصیت های علمی، علوم عقلی و نقلی را فراگرفته و هر کجا سخنی داشت، به شاگردی آن بلند پایگان تفاخر مینمود. فضل و کمال آن بزرگوار و حدّت ذهن و استقامت سلیقة آن عالی مقدار به مرتبهیی بود که هر کجا جلوس مینمود و به مناسبتی سخن میفرمود، همه را به خود متوجه میساخت. به همین لحاظ در اندک زمانی که گذشت فضلای زمان و علمای اعیان در علوم عقلی و اصول و فقه او را به فضل و کمال میستودند و احترامش را در جمع شاگردان تلامذة خود حفظ میکردند. او در چنین مرتبت و منزلتی چون در خانوادهیی ادیب و شاعر، قدم به عرصه وجود گذاشته بود، شاعر منش و دارای ذوق این هنر علمی بود. شاید به همین جهت انشاء خوب به عربی و فارسی داشت. مورد توجه اهل ادب و عرفان قرارگرفته، آرام آرام از مدرسة علمیه به محافلِ ادبی کشیده شد… شاعرانِ برجستة اصفهان نیز به شخصیت هنر شعری او پی بردند»(نک بدرالدین، 1389، 87 و 88).
آثاری که از عمان باقی مانده عبارتند از: «معراج نامه»، «گنجینة الاسرار»، «مخزن الدُرّر» و دیوان اشعار. مهم ترین اثر عمان سامانی «گنجینة الاسرار» است که به سبک و شیوه و وزن «زبدة الاسرار» صفی علیشاه ساخته و پرداخته شده است و از شاهکار های ادب شیعی به شمار می رود. عمان سامانی مسوّدات گنجینة الاسرار را به سال ۱۳۰۵ ه.ق در اصفهان به تشویق و ترغیب آقا سلیمان خان نامی که رییس خواجه سرایان بوده است، در طول یک سال جمع آوری و تدوین نموده است ( محمدزاده، ۱۳۸۳: ۱۰۰۴ ).
مثنوی گنجینه الاسرارکه میتوان گفت، از مولانا جلال الدین محمد مولوی خراسانی پیروی کرده به راستی اسراری از ظهور عشق و جمال، اسراری از راز و نیاز عاشق و جذبه های معشوق و خلاصه اشعاری از سیر و سلوک و حالات وجد و شوق را در بحر رمل مسدس محذوف ساخته است(نک بدرالدین، 1389: 146).
در این مثنوی ماندگار، با برداشت های ناب عرفانی از جریان عاشورای حسینی از حرّ، حضرت عباس، حضرت قاسم، حضرت علی اکبر، به میدان رفتن سید الشهداء و عنان گیری حضرت زینب، شهادت حضرت علی اصغر و بالاخره به میدان رفتن سید الشهداء و جریان شهادت آن ذخیره خداوندی سخن به میان آمده است. عمان، عاشورا را میدانی می داند که سالکان در آن سلوک می کنند تا به مراد و مقصود خود برسند. در این میدان امام حسین (ع) قطب عرفان و مرشد سالکان است و اصحاب و مریدان وی رهپویان وصالند. از نظر عمان سامانی مسیر مدینه تا کربلا هفت شهر عشق است که امام و همراهانش باید وادی های طریقت را یکی پس از دیگری پشت سر بگذارند تا به وصال دست یابند. کربلا و شهادت نقطه کمال این حرکت است. از نظر او امام کسی است که صفات الهی را در خود متجلی ساخته و بر اثر عبادت و ریاضت هایی که متحمل شده به مرحله خداگونگی رسیده است. وی در اشعار خود به وحدت امام با حق اشارات زیادی می کند و امام (ع) را انسان به حق پیوسته و از همه چیز رسته می داند و این وحدت را حاصل اخلاص و عبادت آن حضرت می داند. امام با جبرئیل که از سوی حق برای او پیام آورده به گفت و گو مینشیند و شمه ای از مقامات عرفانی اش را به جبرئیل بازگو میکند تا او هم در جریان تعالی روحانی امام قرار گیرد در عاشورا امام (ع) نه تنها حلقه مستان سالک طریق بود بلکه او در مقام ارشاد و اصحابش در مقام طلب بودند. از دیدگاه عمان هر یک از اصحاب عاشورا در مرتبه ای از سلوک قرار داشتند و به فرا خور نیازشان از چشمه سار معرفت امام سیراب می شدند. امام همچون مرادی دلسوز، گام به گام به تعلیم و هدایت طالبان و سالکان مشغول بود و در دستگیری آنان از هیچ کوششی فروگذار نبود و نهایت تعلیم آن مرشد طریقت، تذکار طالبان و سالکان به مقام رضا بود.
و بالاخره کربلا تکرار دیگری از رویارویی روشنایی با ظلمت، دانایی با جهل، عشق با خود خواهی و انسان معصوم با بشر مسخ شده است(محمدزاده، ۱۳۸۳: 722 و ۷۲۳ ).

2-4-2. نیّر تبریزی
نیّر تبریزی نیز به نوعی با نگرش عرفانی به قیام ائمه اطهار (ع) و به ویژه قیام عاشورا نگریسته است. میرزا محمد تقی بن ملا محمد مامقانی الاصل، متولد تبریز و متخلص به «نیّر» و مشهور به حجت الاسلام از علما و دانشمندان اوایل قرن چهاردهم آذربایجان می باشد که علاوه بر مراتب علمیه، قریحه شعریش هم بسیار صاف و اشعارش دارای الفاظ فصیح و معانی دقیق بود طبق آنچه در دیباچه چاپ دوم کتاب آتشکده آمده در سال ۱۲۴۷ در تبریز متولد شد، در بیست و دو سالگی برای تکمیل تحصیلات خود به نجف اشرف رفت و پس از استفاضه از محضر استادان و مشایخ آن سامان به تبریز برگشت. وی در آسمان علم و ادب و عرفان آفتابی بوده که صدها ستاره درخشان از انوار علمیه اش کسب نور و روشنایی کرده اند شهامت نفس و قناعت طبع او به اندازه ای بود که جز خانه مسکونی نداشته، با وجود این همیشه در شکنجه و فشار مردمان حسود و بد خواه بوده است ( مدرس تبریزی، 1374: ۲۸ ).
نیّر در «12 رمضان 1312ه ق به رحمت ایزدی پیوست و جسد او را به نجف الاشرف نقل و در وادی السلام، بین مقام مهدی و دیوار شهر نجف دفن کردند»(نک ثروتیان، 1386: 3).
تألیفات او عبارتند از:
۱- دیوان اشعار شامل سه بخش زیر است:
الف) مثنوی آتشکده: در مراثی است و تعداد ابیات آن ۲۰۸۶ بیت است، این مثنوی را به سال ۱۳۰۹ ه. ق سروده و در پایان آن گفته است:
بس که دلـسوز آمد این نظم رده آمد از هاتف بـه نام آتشکده
شکر کاین منظومـۀ مشکین ختام در هزار و سیصد و نـه شد تمام
ب) لآلی منظومه: متضمن قصاید و قطعات و مراثی و مدایح و رباعیات و مفردات در اوزان و بحور مختلف، حاوی ۹۵۹ بیت است که در حدود ۱۳۱۴ – ۱۳۱۵ ه.ق سروده است.
ج) دیوان غزلیات: شامل غزلیات و رباعیات، مفردات، ساقی نامه و قصیده عربی اوست.
۲ – مثنوی دُرّ خوشاب که در تاریخ ۱۳۰۷ ه.ق سروده و در آن مثنوی « قاردوشاب » را جواب گفته است که آقا میرزا محمود خویی متخلص به «اصولی» سروده است.
۳ – الفیه، در طرایف است به زبان عربی ممزوج با بعض کلمات ترکی و لغات فارسی.
۴ – کشف السبحات فی التحقیق الصفات، به عربی در کشف معضلات مسائل توحیدیه به دلایل عقلی و نقلی است. این کتاب به نام شاهزاده موید الدوله طهماسب میرزا که والی آذربایجان بود تألیف یافته است.
۵ – شرح حدیث انا النقطه ۶ – رساله تفسییر و ما خلقت الانس و الجن ۷ – صحیفه الابرار ۸ – علم الساعه 9– رساله لمح البصر ۱۰ – مفاتیح الغیب ۱۱ – رساله نصرة الحق(ثروتیان، ۱۳۸۶: ۳-۵).
زبان گزارش نیّر، زبان شعر است و ریشه در عاطفه دارد. بنابراین نه تنها ذکر روز و ساعت و تاریخ حوادث در آن نیامده است، نام ها نیز اغلب بالکنایه یاد شده است چنانکه در باره سرور شهیدان، حضرت امام حسین، علیه السلام با نهایت احترام، کنایاتی به صورت های مختلف زیر به کار می برد: شاه دین، شهسوار بادیه ابتلاء، شاه تشنه، زاده شیر خدا، ثارالله، عنقای قاف عشق، عزیز فاطمه، شه گلگون سوار وادی خون خوار کربلا، خدیو مستطاب، سلطان عشق، خورشید امامت، امیر کاروان کربلا … و دهها از این گونه گوهرهای سفته که به رشته نظم شایسته مینماید و صورت و معنی شعر را می آراید … بنابراین شرح تاریخی وقایع کربلا در این منظومه زیبا و مراثی و غزلیات عاشورایی آن ذکر نشده است بلکه مثنوی آتشکده و مخصوصا ترجیع بند بسیار متین و هنرمندانه لآلی منظوم و غزلیات عاشورایی نیّر، همه در یک کلام: گزارش شاعرانه وعارفانه یک شهادت عاشقانه است که هنرمند شاعر این واقعه دردناک تاریخ از دیدگاه « عشق الهی » به رشته شعر می کشد و حرکتی جاودانه را به هنرمندانه ترین شکل ممکن با ریزه کاری و نگارگری هنر مکتوب می آراید و ماندگار می سازد … هنرمند در شرح این وقایع اغلب به دنبال دلیل و حجت می گردد و تا ثابت بکند که تنها عشق و مسئولیت الهی عامل این حادثه بوده است و شهدای کربلا عاشقانه در این راه سرباخته اند و از همین جهت است که اکنون پس از گذشت چهارده قرن، هنوز این حادثه غم انگیز ورد زبان هاست و در هر مبارزه و قیامی علیه ظلم و ستم خودکامه های تاریخ، این شهادت عاشقانه و عارفانه به عنوان مظهر و نمونه حرکت شناخته می شود و شاید بار غم جان باختگان راه حق را اندکی سبک تر و سیر و سلوک در این راه پرخطر را آسان تر و حتی برای رزمندگانش شیرین تر و رهایی بخش تر نشان می دهد(نک ثروتیان، 1386: 7- 9).

فصل سوم
عرفان در شعر عمّان سامانی و نیّر تبریزی

درآمد
در این فصل برای اینکه دریافت درستی از مفاهیم عرفانی طرح شده در آثار دو شاعر داشته باشیم مباحث مختلف عرفان با عناوین مختلف و مبتنی بر بسامد هر موضوع و یا مراتب عرفانی طبقه بندی شده است. در زیر هر عنوان، ابتدا موضوع مورد نظر با توجه به کتب اصیل عرفانی و پژوهشهای معاصرین به طور کلی توضیح داده شده و سپس جنبه ها و شاخه های هر موضوع با توجه به شعر دو شاعر جدا جدا بررسی گردید . برای مثال پس از آنکه مفاهیم عشق و مبانی آن طرح شد به جنبه های مختلف آن پرداخته شده و هریک از مباحث با

پایان نامه
Previous Entries تحقیق درباره ادبیات عاشورایی، روش تحقیق، اشعار عرفانی، تاریخ ادبیات Next Entries تحقیق درباره امام حسین، عشق و محبت، امام حسین علیه السلام، جوادی آملی