تحقیق درباره ایفای نقش، پورنامداریان، درس اخلاقی، درون مایه

دانلود پایان نامه ارشد

معنای عمیــق. ریشه ی تمثـیل بسیار قدیمی است و به صـورت یك شـیوه ی بیان به كار گرفته می شود و راهی است برای درك مسائل. تمثیل « جهانی » است چون به سرشت انسان نزدیك است و ریشه های اساسی آن به مذهب بر می گردند. (سلاجقه، 1385 : 243 – 244)
افسـانه تمثـیلی، فابل معمولاً قصـه ی منثـور یا منـظوم كوتاهی است درباره ی حیوانات و همراه با ویژگی های اخلاقی. به این نوع قصه ها، افسـانه ی حیوانات نیز می گویند، اما گاهی نیز انسان و اشیای بی جان شخصیت های اصلی آن هستند. افسانه تمثیلی ریشه در ادبیّات عامه دارد و در آن حیوانات چون انسان رفتار می كنند و به سخن می آیند، مثلا ً قهرمانان به صورت حیواناتی با خصوصیت هایی ممتاز و پسـندیده ظاهر می شوند. (میرصادقی، 1388 : 33)
افسانه تمثیلی به علت خصوصیت تمثیلی آن دارای دو سطح است، سطحی حقیقی و سطحی مجازی. در سطح حقیقی قصه ای درباره ی موضوعی نقل می شود و در سطح مجازی درون مایه ی قصه یا خصلت و سیرت شخصیت قصه اشاره به موضوع دیگری دارد. سطح حقیقی اغلب با حیوانات سر و كار دارد و در آن ها حیوانات چون انسان رفتار می كنند و سخن می گویند و سطح مجازی همیشه جنبه ای از رفتار و كردار انسان را نشان می دهد؛ مثلاً قهرمانان به صورت حیواناتی با خصوصیات ممتاز و پسندیده یا شخصیت های شریر با صفاتی ناپسند و نكوهیده ظاهر می شوند. دوشیزگان معصوم به هیأت كبوتر و قو و خرگوش در می آیند و آدم های بی رحم و حیله گر به شكل لاشــخور و روباه و گرگ. نمونه ی بارز افســـانه های تمثیلی كتاب «كلیله و دمنه» است.(میر صادقی2 ، 1390 : 83- 84)
2-11- افسانه ی پریان
افسانه ی پریان، قصه هایی است درباره ی پریان، جن ها، اژدهاها، غول ها، دیوها، جادوگرها و دیگر موجودات خیالی و جادویی كه حوادث شگفت آور می آفرینند و در زندگی افراد بشر اغلب از بد جنسی وگاه از سر مهربانی و محبت، تغیـیراتی بوجـود مـی آورند. افسـانه های پریـان اغلـب پایـانی خوش دارند. افسانه های پریان بخشی از ادبیّات عامه است و از سنت شفاهی قصه گویی ملت ها به ما رسـیده است. منشـأ افسـانه های پریان نامعلوم اسـت. بعضی گمـان می كنند كه قصـه های «هزار و یك شب» منشأ افسانه ی پریان است. (میر صادقی، 1388 : 32)
برونو بتلـهایم اشــــاره می كند كه قصه های جــن و پری مهم تـرین انواع داسـتان هایی (یعنی، روایت هایی) هسـتند كه ما در كـودكی در معرض شــان قرار می گیریم. این بدان علت است كه آن ها، بنا به دلایلی برای تكامل روحی كودكان كم سن و سال حیاتی هستند. آن ها روایت نمونه ازلی یا آغازین هسـتند كه سـایر روایـت های ژانری عامیـانه، به تدریج از آن ها تحـول یـافته اند. (آسابرگر، 1380 :‌ 95)
قصه ی پریان با آزار و صدمه ای كه بر كسی وارد آمده است، یا با اشــتیاق به داشتن چیزی آغاز می شود، و با حركت قهرمان از خانه اش و رو به رو شدن با بخشـنده، كه به او یك عامل و وســیله ی جادویی می دهد كه او را در یافتن مقصودش یاری می كند، بسط و تكامل می یابد. بعداً در جریان قصه قهرمان با دشمن یا رقیبی نبرد می كند، باز می گردد، مورد تعقیب قرار می گیرد. پادشاه می شود و ازدواج می كند. قصه هایی كه چنین نمودگاری را منعكس می سازند، قصه پریان خوانده می شوند. (‌پراپ، 1371: 180– 181)
قصه پریان، در شكل نوشتاری اش، روایتی است به نثر در باره ی سعادت ها و بدبختی های قهرمان زن یا مرد كه ماجراهای متنـوع و كمابیـش ماورای طبیـعی را تجربه می كند و پس از آن زندگی را به شــادی می گذراند. یك تعریف دیگر از قصه پریان چنین است : « حكایت هایی سنتی كه در شكل كنونی شان نه ارتباطی با موجودات آسمانی و الهی دارند نه با حوادث كیهانی و ملی،‌ ولی خارق عادت در آن ها نقش اصلی دارد». تعریف بیشتر محققان از قصه ی پریان كم و بیش بر ماورای طبیعی بودن، جادویی بودن و حضور موجودات و رویدادهای غیر طبیعی در این نوع قصه تأكید دارد. نكته ی دیگری كه در این تعاریف به چشم می خورد، اشاره به ماهیت سنتی و روایی قصه هاست. برخی گفته اند كه قصه ی پریان فقط با سنت روایی ارتباط دارد و نه با ادبیّات رسـمی، و گروهی دیگر معتقدند كه این قصه ها هم با سنت های شفاهی و هم با روایت های ادبی نسبت دارند اما در یك جهان تخیلی پدید آمده اند، جایی كه حوادث خارق العاده و فوق طبیعی كاملاً مسلم و بدیهی پنداشته می شوند. (خدیش، 1387 : 27 – 28)
2-12- افسانه ی پهلوانان
افسانه ی پهلوانان، قصه هایی است كه در آن ها از نبرد میان پهلوانان و قهرمانان افسانه ای یا واقعی و تاریخی با نیروهای شیطانی و شخصیت های شریر صحبت می شود. این نوع افسانه ها در میان جهان اسطوره و جهان علم، جهان خیال و وهم و جهان معقول معلق اند. بعضی از پهلوانان و قهرمانان این افسانه ها از نظری واقعی هستند و در حوادثی واقعی و تاریخی شركت دارند، اما اعمالی كه از آن ها سر می زند، چنان مبالغه آمیز است كه گاهی پهلو به اسطوره و حماسه می زند و امروز نمی توان باور كرد كه آن ها شخصیت هایی معمولی اند. از نمونه های افســانه ی پهلوانان می توان از قصه های بلند عامیانه مثل «سمك عیار »، «اسكندرنامه»، « ابومسلم نامه » نام برد. (میرصادقی، 1388 : 33)
در افسانه های ملی رسم آن است كه هر كس در امری شهرت یافت و ذكر جمیلش در افواه عوام افتاد، رفته رفته ذهن خلاق مردم و احساسات ستایش آمیز آن ها نسبت بدو، او را در هاله ای از افسانه می گیرد و شخصی تازه بوجود می آورد كه به كلی با شخصیت تاریخی و اصیل وی تفاوت دارد. چنین شخصیتی هر قدر باستانی تر باشد، افسانه های منسوب بدو فراوان تر و عجیـب تر است؛ زیرا در طی قرون و اعصـار، هر نادره ای كه اتفاق افتد، یا قوت تخیــل كسی به ساختن آن توفیق یابد، به آن شخصیت نامدار و سرشناس – كه مردم او را از پیش بدان صفت می شناخته اند – منسوب می شود. (محجوب، 1387 : 220)
2-13- پارابل
پارابل حکایتی است کوتاه و حاوی نکته ای آموزنده و غالبا اخلاقی؛ اما در این جا شخصیت ها اغلب انسان هستند. در حالی که فابل، یک موقعیت خیالی را بیان و تصویر می کند که وقوع آن در خارج ممکن نیست، پارابل، وقایعی را گزارش می کند که به طور طبیعی قابل وقوع است. نکته یا درس اخلاقی ای که در فابل مورد نظر است معمولاً به امور دنیوی مربوط است، اما در پارابل این درس اخلاقی در سطح متعالی تری قـرار می گیرد؛ ماننـد درس های سـعدی در بوسـتان و گلسـتان. بر این اسـاس، می توان گفـت پارابل ها، غالباً:
١ ‏. کوتاه و ساده اند.
٢ ‏. حاوی یک نکته اخلاقی اند.
٣ ‏. اشخاص انسانی در آن ها ایفای نقش می کنند.
4 ‏. واقعی اند و امکان تحقق در عالم واقع را دارند.
۵ ‏. درس اخلاقی پارابل ها، در سطحی متعالی تر قرار دارد.
۶ ‏. درون مایه‌ی پارابل ها به حقایق اخلاقی، انسانی و روحانی مربوط است.

٧ ‏. معمولاً قصه پرداز مقصود خود از حکایت تمثیلی را صریحا در آن درج می کند.
(پورنامداریان،1390: 25)
چنان که دیدیم در تمثیل – در مفهوم عام کلمه – همیشه قصد تعلیم وجود دارد؛ خواه این تعلیم، تعلیم یک درس اخلاقی مربوط به امور دنیوی باشد و خواه تعلیم عقاید دینی، عرفانی، سیاسی و جز آن. نکته‌ی دیگر آن است که قصد تعلیم در تمثیل، همیشه روشن است. این نتیجه اخلاقی یا روح تمثیل، ممکن است در آغاز یا پایان داستان، به طور جداگانه و یا در ضمن حکایت بیان شود و موضوح تعلیم نیز هر چه باشد، به همان نحو، در ابتدا، میانه و یا در آخر تمثیل، به نحوی بیان و با کل یا اجزای تمثیل مقایسه و تبیین گردد.(همان)
2-14- الگوری1 یا داستان رمزی
این واژه ‏از واژه ای یونانی به معنای ‌«دیگرگونه گفتن‌» ریشـه گرفته است. از زمان رومی ها به بعد، تعریف های این لغت به گونه ای نمونه وار، بر روشی متمرکز شد که در آن معنای مطلبی در ورای کلمات ظاهری آن درک شود. (هارلند: ١٣٨٢ ، 5)
الگوری از انواع تمثیل روایی است که در آن، غرض و مقصود اصلی گوینده، برخلاف فابل و پارابل، در هاله ای از ابهام هنری پیچیده و بیان می شود. این ابهام غالبا به مدد رمزگذاری گوینده در متن و بطن اثر ایجاد می گردد. در تمثیل رمزی ممکن است شخصیت های اساطیری، حیوانات، اشیای شخصیت یافته، انسانها و یا مفاهیم انتزاعی ایفای نقش کنند. اما آن چه این نوع تمثیل را از فابل و پارابل متمایز می کند، این است که در تمثیل رمزی، روح تمثیل، به طور مستقیم در کلام ذکر نمی شود و برای دریافت مقصود گوینده، باید به تفسیر یا تاویل تمثیل پرداخت. از این رو، برخلاف فابل و پارابل که گوینده یا نویسنده، نقش اصلی را در ایفـای مقصود بازی می کند، در تمثـیل رمزی، خواننـده نقـشی مهم در کشـف معنـا یا معانی اثر خواهد داشت. (پورنامداریان،1390: 26)
2-15- مشخصه های تمثیل
در تمثیل ها که معمولا درون مایه ای اخلاقی یا معنوی دارند، شخصیت ها اغلب حیوانات اند؛ اما اشیای بی جان، مفاهیم انتزاعی، انسان ها و خدایان نیز ممکن است در آن ظاهر گردند. در مواردی، ترکیبی از اشـخاص حیوانی و انسانی، در فابل ها ایفای نقش می کنند؛ مانند «طوطی و بازرگان» «ابله و اشتر‌» در مثنوی و نظایر آن. بسیاری از حکایت های داستانه های بیدپای، کلیله و دمنه، مرزبان نامه، انوار سهیلی، مثنوی مولوی و منظومه های عطار، از نوع فابل اند. در تمثیل هایی از نوع فابل، معمولا میان صورت روایت (روساخت) با معنای روایت (زیرساخت)، نوعی رابطه یک به یک وجود دارد؛ یعنی یک عقیده یا شیء در روایت تمثیلی، تنها به معنای یک عقیده یا شیء خاص دیگر است. (گورین، ١٣٨٣ : ٨3)
بر این اساس، شخصیت ها و رویدادهای داستان با معادل های شان، در نظام ایده ها یا رویدادهای بیرون از داستان مطابقت دارند. به طور اجمال، تمثیل ها حامل خصایص زیر هستند:
➢ کوتاه و از حیث تعداد حوادث و اشخاص، محدودند.
➢ حاوی یک نکته تعلیمی، آن هم بیش تر از سنخ اخلاقی هستند.
➢ در آن ها، اشخاص حیوانی به ایفای نقش انسانی می پردازند.
➢ افسانه ای و خیالی اند و در عالم واقع، امکان تحقق ندارند.
➢ درون مایه آن ها به امور دنیوی و مادی مربوط است.
➢ روح تمثیل (مقصود نویسنده)، مشخصاً و مؤکداً در تمثیل درج می گردد.
(پورنامداریان،1390: 22)
2-16- طبقه بندی تمثیل
تمثیل ها را از جهاتی می توان به دو گونه فرعی زیر تقسیم کرد:
➢ حکایاتی که شخصیت های آن ها حیوانات اند و این اشخاص، از هر حیث قابلیت جایگزینی با شخصیت های انسانی را دارند. اشخاص حیوانی، به دلیل تشابه فیزیولوژیکی، زیستی، روانی و حتی اجتماعی با انسـان ها، در داســتان های اقوام و ملل، به جای آدمیان ایفـای نقش کرده اند. از این حیث، حیوانات شبیـه ترین پدیده های عالم هسـتی به انسـان ها هستند که مانند ایشان غذا می خورند؛ می خوابند؛ دم و بازدم دارند؛ انـدام های صوتی ابتدایی دارند و بعضاً صدا تولید می کنند و ندرتاً سـخن می گویند؛ راه می روند؛ اندام های جنسی دارند و تولید مثل می کنند؛ درکی از محبت، کینه، خشم، شهوت وغضب دارند؛ صاحب تمییز و تشخیص ابتدایی ‏هستند؛ جمعی زندگی می کنند؛ سلسله مراتب اجتماعی دارند؛ نیاز به مسکن شان را برطرف می کنند و… بنـابر همین دلایل، قصه پردازان بیش ترین تمثـیل های داسـتانی را با شخصیـت های حیوانی ساخته اند و چنین داسـتان هایی معمولا در میــان همه اقـوام و ملل یافـت می شود. در ادبیات فارسی، این قبیل قصه ها بیش ترین بسامد را دارند. تمامی داستان های کلیله و دمنه، مرزبان نامه، روضة العقــول، انوار ســهیلی، بستان العقول، منطق الطیر عطار و رسالة الطیرهای منثور و منظوم، و
خیل کثیری از حکایات مصیبت نامه، الهی نامه، حدیقة الحقیقه، مثنوی مولوی، بوستان سعدی و… از این گونه اند.(پورنامداریان،1390: 23)
➢ حکایاتی که در آن ها، پدیده های طبیعی نظیر کوه، دریا، اجرام آسمانی، اشجار و نباتات ایفای نقش می کنند. اعتقا

پایان نامه
Previous Entries تحقیق درباره عناصر داستانی، ادبیات داستانی، فرهنگ و تمدن، عناصر داستان Next Entries تحقیق درباره پورنامداریان، ادب فارسی، قصه پردازی، درون مایه