تحقیق درباره امام صادق، روش شناسی، روایات تفسیری، نظریه پردازی

دانلود پایان نامه ارشد

به عنوان مولی در کتاب های رجالی برای او یاد شده است.
ایشان با ذکر شواهد مذکور، احتمال دادهاند روایت کشی در مورد هشام بن سالم است که به اشتباه هشام بن حکم تلقی شده است و در نتیجه قائل شدند که هشام بن سالم در ابتدای حیات علمیاش از پیروان جهم بن صفوان بودهاست؛ لکن این نسبت و همچنین شواهد مذکور نیاز به واکاوی دارد که در ذیل به نقد و بررسی آن میپردازیم:
روایتی که کشی در ذیل ترجمه هشام بن حکم نقل کرده منقول از عمر بن یزید است که در متن روایت آمده برادر زادهام هشام که این صراحت دارد که قید خورده عمویش ناقل روایت است و در ثانی تعبیراتی که روایت در مورد خصوصیات هشام بکار برده مانند جسارت وصراحت لهجه که صراحت بر هشام بن حکم دارد و در مناظرات منقول، از او این گونه یاد شده است.
اما در باب تسلط علمی هشام بن سالم در مناظره مرد شامی باید گفت که هشام بن حکم یک نابغه در فن کلام بود، توانایی و تسلطش در کلام تمام نخبگان مذاهب و ادیان را به تعظیم در برابرش وا میداشت. ما این خصوصیات را در هشام بن سالم سراغ نداریم و در ضمن این که محقق خوئی در معجم رجال نقد امام بر هشام بن سالم را فاحسن أن یقع و یطیر آورده است. 121
بررسی نظرات رجالیون درباره هشام بن سالم
هشام بن سالم شخصیت ممتازی بین اصحاب امام صادق و امام کاظم علیه السلام و از اجلاء و سرآمد متکلمان شیعی که مورد احترام عام وخاص بود. و با توجه به متکلم بودن وی طبق روال باید قدحهایی به او وارد میشد ولی هیچ یک از صاحبان رجال و فهرست در صحیح العقیده و مورد وثوق بودن او تردید نکردهاند که نشان از جلالت شان او دارد.
ابن غضائری، کشی، نجاشی،برقی122،شیخ طوسی123،ابن داوود 124 و…. او را ثقه دانستهاند و برای تاکید بر وثاقت او واژه ثقه را تکرار کرده اند 125تا هر گونه تردیدی را در مورد وثاقت هشام بن سالم را رد کنند و این تاکید فقط در مورد تعداد معدودی از راویان صورت گرفته است126 که جلالت و جایگاه ویژه هشام بن سالم را ثابت میکند. شیخ مفید و سید بن طاووس او را معروف الولایه و مرجع علمی و فکری که مردم حلال و حرام خود را از او می گرفتند دانستهاند (من الرؤساء والاعلام ، المأخوذ منهم الحلال والحرام ، والفتیا والاحکام ، الذین لا یطعن علیهم بشئ ، ولا طریق إلی ذم واحد منهم) 127 و شیخ علی نمازی در مستدرک او را عنوان ( ثقة جلیل بالاتفاق )128 توصیف کرده است.
با مرور اقوال اهل نظر از بزرگان رجال و فهرست اتفاق ایشان در مورد وثاقت هشام بن سالم دیده میشود به طوری که گزارشی هر چند موردی که در وثاقت و راستی اندیشه او تردید روا دارد یافت نشد.
تنها نقطه ای که در مورد هشام بن سالم ایجاد تردید می کند چند روایتی است که در مورد اعتقاد او در صورت داشتن خداوند و تشبیه خدا به خلق را نسبت میدهد که بررسی و نقد این نسبت در بخش اندیشههای کلامی بررسی میشود. آنچه لازم به ذکر است این که هیچ یک از نویسندگان کتابهای رجال و فهرست این نسبت را به هشام بن سالم نپذیرفتهاند چطور امکان دارد فردی که در بحث توحید سرآمد اصحاب امام صادق (ع) است در بدیهیترین مباحث خداشناسی به بیراهه رفته باشد.
حیات علمی و فرهنگی هشام بن سالم
هشام بن سالم در بین اصحاب ائمه علیهم السلام به کلام شهرت یافته است او در کنار هشام بن حکم و مومن طاق و زراره سر سلسله متکلمان شیعه را شکل میدهد. هشام بن سالم پایه گذار یک جریان کلامی است که به جوالیقیه شهرت دارد و در کتب ملل ونحل129 از آن به فرقه تعبیر شده است130 یاد شدن نام هشام بن سالم در راس یک جریان فکری فراگیر نشان از شخصیت فعال علمی، تاثیر گذاری و عظمت علمی او و جایگاهش در تاریخ اندیشه شیعه است.
با نگاه به آراء کلامی و مناظرات هشام بن سالم به نظر میرسد او همسویی بیشتری با مومن طاق و زراره داشتهاست و از سویی دیگر اختلافات فکری با هشام بن حکم را می توان رصد کرد. اختلاف دیدگاههای هشام بن سالم با هشام بن حکم در حدی بود که هشام بن حکم کتابی در رد هشام جوالیقی دارد که موید فرضیه وجود اختلافات فکری میان آنها است و بر اساس گزارش نجاشی عبدالله بن جعفر بن حسین اختلافات فکری بین هشامین را در کتابی مستقل جمع آوری کرده است. 131
سلوک اجتماعی و علمی هشام بن سالم که با فقیهان از صحابه همفکری و رابطه علمی بیشتری داشت وحجم قابل توجه روایاتی که نقل کردهاست و ادبیاتی که در نظریه پردازی و روش شناسی کلامی داشت نمایانگر تمایل به تمسک بیشتربه نص در مقایسه با هشام بن حکم دارد.
روایت از امام
با جستجویی که در کتب اربعه شیعه انجام شد 798 روایت از هشام بن سالم رصد کردیم از بُعد محتوایی روایات او همانند دیگر راویان، بیشتر در ابواب مختلف فقهی است البته روایات کلامی او اندک نیست و نزدیک به 200روایت در موضوعات مختلف کلامی از او به یادگار مانده است. روایات نبوت خاصه و انبیای الهی بیشترین تعداد را به خود اختصاص دادهاند؛ در رتبه بعدی روایات باب امامت و توحید قرار گرفتهاند حدود 100روایات تفسیری نیز بخش دیگر روایات هشام بن سالم را به خود اختصاص داده است.
هشام بن سالم از 798روایت خود 351روایت را به صورت مستقیم از امام صادق علیه السلام نقل نموده است یعنی نزدیک به نیمی از روایاتش بدون واسطه از امام است که دلیل بر ارتباط عمیق و مستمر هشام بن سالم با ائمه علیهم السلام است.132 و133
بررسی اساتید و شاگردان هشام بن سالم
اساتید
ابوحمزه ثمالی
ثابت بن دینار ابوحمزه ثمالی أبوصفیه (م150ق) بی شکّ، یکی از بزرگ ترین راویان احادیث تربیتی، اخلاقی و دعایی در تاریخ حضور امامان شیعه علیهم السلام و از راویان نیمه دوم قرن اوّل و نیمه اوّل قرن دوم هجری است. وی چهار امام معصوم (علیه السلام)، یعنی از امام سجّاد علیه السلام تا امام کاظم علیه السلام را درک نموده و از ایشان روایت کرده است. روایات ابوحمزه ثمالی و آثار بر جامانده از وی بیشتر در زمینه مسائل اخلاقی، تربیتی، ادعیه و اصول دین است. دعای ابوحمزه ثمالی، تفسیر ابوحمزه ثمالی و رساله حقوق از معروف ترین آنهاست. 134
هشام بن سالم مستقیم 21روایت و همچنین یک روایت با واسطه پدرش از ابوحمزه روایت نقل کرده است که علقه خانوادگی او را نسبت به استادش نشان میدهد؛ پر بیراه نیست که ورود هشام بن سالم به حوزه تفسیر را متاثر از ابوحمزه ثمالی بدانیم.
زراره بن اعین
زراره از بزرگان اصحاب و همنشینی و شاگردی او افتخاری برای اصحاب امامیه بود. او امام باقر«ع» را دريافته و تا دو ماه پس از رحلت امام صادق(ع) نيز زنده بوده است.
نجاشي «ره» در بارهاش ميگويد:
زراره بن اعين بن سلنسن، شيخ اصحاب ما در زمان خود ميباشد. او قاري قرآن، فقيه، متكلم، شاعر و اديبي بود كه تمام خصائص دين و مزاياي فضيلت در او جمع شده بود و در هر چه روايت كند، راستگو و صادق است.135
هر چند هشام بن سالم بیش از 16روایت از زراره نقل نکردهاست ولی ارتباط بسیار گرمی با زراره داشت جلسات علمی بسیاری با هم داشتهاند136 هر چند به احتمال قوی بیشتر جلسات آنها فقهی باشد چرا که برای حل اختلاف به محمد بن مسلم که فقیهی زبردست بود مراجعه میکردند. نکته حائز اهمیت این است که در مورد مسائل کلامی دیدگاههای مشترک به آنها منسوب میباشد.137
محمد بن مسلم
محمد بن مسلم از بزرگان فقها و محدثان شیعه در کوفه در دو قرن اول هجری از شاگردان ویژه و بیواسطه امام باقر و امام صادق علیهماالسلام به شمار میآید. امام صادق علیه السلام وی را احیاگر مکتب پدر بزرگوارشان برمیشمارند. امام کاظم علیهالسلام ایشان را از حواریون صادقین علیهماالسلام برشمردهاند. وی حدود چهل و شش هزار روایت از این دو امام نقل کرده است. تخصّص ایشان در علم فقه و حدیث است و از موقعیت علمی و اخلاقی ویژهای نزد ائمه علیهم السلام، اصحاب، علماء و اهل سنت برخوردار بود. علاوه بر معارف فقهی، بسیاری از آموزهای کلامی و اعتقادی امامیه توسط محمد بن مسلم به میراث حدیثی امامیه راه یافته است. هشام بن سالم حدود شانزده روایت از محمد بن مسلم نقل نموده است. هشام بن سالم نسبت به محمد بن مسلم احترام خاصی قائل بود او در روایتی محمد بن مسلم را از اصحاب خاص که تمام سخنانشان مورد اعتماد است دانسته و حتی در روایتی او را مرجع فکری خود معرفی نموده است.138

برید بن معاویه
از سران شیعه و فقهای مکتب اهل بیت علیهم السلام که مورد احترام خاص و عام بودند و هشام بن سالم نزد ایشان شاگردی و بیش از 10 روایت نقل کرده است. از تلمذ هشام بن سالم نزد فقها برجسته و نقل روایات فقهی در تمام ابواب فقهی میتوان استفاده کرد او در فقه هم تخصص داشته است به طوری که محقق سبحانی در طبقات الفقها وی را از بزرگان فقها دانستهاست.139
دیگراصحابی که هشام بن سالم از ایشان نقل روایت نموده است:
أبی أیوب الخزاز، أبی خالد الکابلی، أبی عبیدة الحذاء، أبی عمرو الاعجمی، أبی مریم الانصاری، جابر بن یزید الجعفی، أبان بن تغلب، أبان بن عثمان،سلیمان بن خالد البجلی الاقطع، عبد الله بن أبی یعفور، إسماعیل الجعفی، عمار بن موسی الساباطی، محمد بن قیس، المعلی بن خنیس، سماعة بن مهران، سورة بن کلاب، عمر بن حنظلة، سلمة بن محرز، زیاد بن سوقة، سلیمان الإسکاف و غیرهم.140
شاگردان
محمد بن ابی عمیر
محمد ابن ابیعمیر مهم و سرشناسترین فردی است که حجم قابل زیاد روایات هشام بن سالم و همچنین کتاب های او را به نسل بعدی انتقال داده است . ولی این که تا چه مقدار میتوان او را در روش شناسی و باورها تابع مدرسه کلامی هشام بن سالم دانست، قضاوت دشوار است. بر اساس گزارشهای رجالی محمد ابن ابیعمیر در ابتدا امر در مدرسه فکری هشام بن حکم زیست و از شاگردان او بود، لکن با اختلاف نظری از گعده شاگردان هشام بن حکم بریده شد و به جمع حامیان هشام بن سالم پیوست.141 ابن ابیعمیر در تقابل با هشام بن حکم و هواداری هشام بن سالم تا حدی پیش رفت که در جریان مناظره مشهور بین هشامین به عنوان نماینده هشام بن سالم در مقابل هشام بن حکم قرار گرفت.142
تعداد روایاتی که او از هشام بن سالم نقل کرده حدود 300روایت است؛ همچنین نام ابن ابی عمیر در سلسله اسناد کتابهای هشام بن سالم خود نمایی میکند؛ برای یافتن درجه اهمیت و نفوذ مکتب فکری هشام بن سالم وجود چنین شاگردی کفایت میکند.143
ابن ابی عمیر هر چند به فقاهت شهره است لکن در کلام نیز چیره دست بوده و بیش از 10 کتاب در موضوعات مختلف کلامی نگاشته است که به چند عنوان اشاره میکنم:
1- كتاب الاستطاعه؛ 2- التوحيد؛ 3- الكفر والايمان؛ 4- الامامه؛ 5- الاحتجاج فى امامه امیرالمومنین علیه السلام؛ 6- كلامه مع الخوارج؛ 7- كتاب البدا؛ 8- الرد على اهل القدر والجبر؛ 9- المعارف؛ 10- الملاحم؛
حسن بن محبوب 441
ابوعلى حسن بن محبوب بن وهب بن جعفر بجلى, معروف به سرّاد, از بزرگان رجال شیعه و راویان نامور است. وى, در شمار موالیان اعراب و نژاد او به سند هندوستان مىرسد. شیخ طوسى درباره حسن بن محبوب مىنگارد:
(الحسن بن محبوب السراد و یقال له الزراد ویکنى أبا على, مولى بجیله, کوفى ثقة روى عن ابى الحسن الرضا, علیه السلام, و روى عن ستین رجلاً من اصحاب ابى عبداللّه, علیه السلام, و کان جلیل القدر و یعد فى الارکان الاربعة فى عصره وله کتب کثیرة, منها کتاب المشیخة, کتاب الحدود, کتاب الدیات, کتاب الفرائض, کتاب النکاح, کتاب الطلاق, کتاب النوادر نحو الف ورقة وزاد ابن الندیم, کتاب التفسیر, کتاب العتق…144
حسن بن محبوب حدود 218 روایت از هشام بن سالم نقل کرده است. او از لحاظ خاستگاه جغرافیایی با هشام بن سالم بسیار قرابت دارد هر دو نسبشان به سرزمینهای شرقی ایران میرسد علاوه بر ارتباط استاد و شاگردی بنابر گزارش کشی وی از طیف فکری هشام بن سالم محسوب میشود، همچنین او نگاه مثبتی نسبت به هشام بن حکم و یونس بن عبدالرحمن نداشت.145
عبدالرحمن بن حجاج
كنيه‌اش ابوعبدالله و از شيعيان راستين و اصحاب خاص اهل بيت(عليهم السلام) در كوفه بود. او توانست طى عمر شريفش خدمت

پایان نامه
Previous Entries تحقیق درباره امام صادق، نظام اجتماعی، حمایت اجتماعی، جایگاه اجتماعی Next Entries تحقیق درباره امام صادق، معراج پیامبر، روایات تفسیری، تفسیر قرآن