تحقیق با موضوع خاورمیانه، بیداری اسلامی، جنبش های اجتماعی

دانلود پایان نامه ارشد

معرض چالش مداوم است، نه لزوما از طریق مقاومت سازمان دهی شده جنبش های اجتماعی، بلکه از طریق به تعبیر او “ناجنبش های مردم عادی” که در حوزه عمومی دنبال منافع شخصی خود هستند. منظور بیات از ناجنبش ها، کنش های جمعی کنش گران منفرداست.فقیران شهرنشینی که فضا های عمومی را برای سکونت غیرقانونی یا دست فروشی در اختیار خود دارند، بیکارانی که در اقتصاد غیر رسمی مشغول اند، زنان خانه داری که به خدمات اجتماعی یا محلی غیر رسمی می پردازند،جوانانی که به رغم مخالفت مقامات حکومتی، از راه پیگیری تفریحات در آرزوی دستیابی به زندگی حداقلی و طبیعی هستند و مانند آن ها.
آنچه این ناجنبش ها را به پیش میبرد، نه رهبر یا تشکیلات رسمی یا ایدوئولوژی خاص، بلکه فعالیت های اتمیستی روزانه و عادی خودشان است که در جهت منافع شخصی انجام میدهند. آن ها با طیف گسترده ای از فرودستان عادی شهرنشین سروکار دارند که فعالیت عادی ایشان برای ادامه بقا و جستجوی شانس های زندگی شخصی و امنیت مادی، پایه های امارت سیاسی نامنعطف و نادموکرات دولت های پلیسی را سست میکند. اینجاست که بیات از مفهوم طبقه متوسط فقیر استفاده میکند و به نظر میرسد وقایع تونس و مصر و دیگر قیام های مردمی در جهان عرب، موید دیدگاه های او هستند.
نظریه زندگی همچون سیاست، بصیرت های درخور توجهی راجع به دینامیسم های خرد اجتماعی در خاورمیانه ارائه میدهد. ادعا و تایید این که چگونه روال هایروزانه مردم عادی پایه های استبداد بازار و حکومت های اقتدار گرا را سست میکند، موضوع اصلی این نظریه است که پیش از هرچیز به بازنمایی عاملیت سیاسی فرودستان منطقه عربی اختصاص دارد.
2-2-5 نظریه موج چهارم دموکراسی
موج چهارم دموکراسی دیدگاه دیگری است که در شرح تحولات خاورمیانه و کشور های عربی مطرح شده است. این نظریه در امتداد نظریه ساموئل هانتینگتن است که معتقد بود طی 146 سال، یعنی از سال 1828 تا 1974، سه موج مهم دموکراسی تجربه شده است. موج اول دموکراسی، حدود یک قرن به طول انجامید و ریشه در انقلاب های آمریکا و فرانسه داشت. طی این دوران (1926-1828) ، نهاد ها و رویه های دموکراتیک نظیر پارلمان منتخب، حق رای و تضمین رای مالکیت در حدود 29 کشور دنیا بنیان نهاده شد. از سال 1926 تا 1943، یعنی آغاز شکست هیتلر و هوادارانش از متفقین، شاهد موج برگشت بودیم که طی آن، دموکراسی خواهی به عقب مینشیند، اما از سال 1943 تا دو دهه پس از آن «1962» ، شاهد ظهور موج دوم دموکراسی هستیم که در جریان آن ، هفت کشور دیگر به بلوک کشورهای دموکراتیک افزوده میشود و تعداد کشور های دموکراتیک جهان به عدد 36 میرسد کشور های آلمان(غربی)، ایتالیا، ژاپن، کره جنوبی، ترکیه، یونان و اتریشطی همین مقطع مکانیسم دموکراتیک را پذیرا شدند. از سال 1962 تا 1974 به دلیل ضعف بنیاد های اجتماعی دموکراسی، نظامیان در بسیاری از کشورها به یگانه بازیگر عرصه سیاسی بدل شدندو پیشروی نیرو های دموکراسیخواه از سوی دولت های اقتدارگرا سد شد. از سال 1974 تا سال 1991، در مدت فقط 15 سال در 30 کشور جهان رژیم های دموکراتیک جایگزین حکومت های اقتدار گرا شدند. این موج دموکراتیک، ابتدا از جنوب اروپا برخواست و پس از وقوع کودتای نظامیان به دیکتاتوری 48 ساله (1926 تا 1974) اقتدار گرایان خاتمه داده شد. به فاصله اندکی، 30 کشور در آمریکای لاتین، آسیا و اروپای شرقی رو به سوی دموکراسی آوردند.(هانتینگتن ، 1373 :44)
نویسندگان و نظریه پردازانی چون فرانسیس فوکویاما ، آدام راتفلد8 و رابرت کیگان9 بر مبنای دیدگاه هانتینگتن، نظریه گسترش دموکراسی را توضیح دهنده میشمارند و معتقدند جهان عرب به خاطر موقعیت سیاسی، فرهنگی و دینی خود، چندین حکومت اقتدار گرا را در خود جای داده و بهار عرب، در واقع تجلی چهارمین برگ از دفتر دموکراسی جهان شمول است که از سوی هانتینگتن ارائه شده بود. وی ایده موج سوم دموکراسی را در سال 1991 و درکتاب”موج سوم دموکراسی در انتهای قرن بیستم” را مطرح و در سال 1999 بر قابلیت توضیح دهنده ان تاکید نمود.
2-2-6 نظریه طبقه متوسط فقیر
این نظریه توسط بیات در بیان تحولات خاورمیانه صورت گرفت،طبق این نظریه”طبقات متوسط فقیر” پدیده جامعه شناسی جالبی است و از نظر سیاسی نیز بسیار قابل ملاحظه است.
منظورازطبقهمتوسط فقیر«middle class poor» آن طبقه متناقضی است که حاصل توسعه پوپولیستی است که با تغییر سیاست نئولیبرال گروههای اجتماعی متناقض را به وجود می آورد.
وی اشاره می کند از یک طرف به گسترش نظام آموزش و باز کردن دانشگاههای متعدد که در آن هزاران هزار دانشجو جذب می شوند ولی این ها با بازار کار رقابتی و محدودی روبرو میشوند که قادر نیست انتظارات اقتصادی این همه فارغ التحصیل را برآورده کند.بنابراین،طبقه متوسط فقیر آن طبقه ای است که از نظر اجتماعی و فرهنگی احساس و انتظارات طبقه متوسط را دارد،ولی از طرفی دیگر فقر اقتصادی نظیر بیکاری او را مجبور می کند که از حیث اقتصادی مانند تهی دستان شهری زندگی کند.برپایه این تئوری،طبقه متوسط فقیر اصولا احساس خشم اخلاقی شدیدی می کند و از نظر سیاسی اغلب خواهان تغییر اساسی در جامعه است.
این طبقات بازیگران کلیدی در انقلابات جاری دنیای عرب هستند.همچنین بیات معتقد است که انقلاب های اصلاح گرایانه خاورمیانه پسا اسلامی است و دومینوی براندازی دیکتاتورها و موج تحول خواهی در این منطقه همچنان به پیش رفته و لرزه بر اندام و ارکانحکومت های تمامیت خواه این منطقه استراتژیک و انرژی خیز می اندازد.یعنی آنچه امروز در حال وقوع است،انقلابهای اصلاحگرایانه پسا اسلامی است.پسا اسلامی بودن لزوما به معنای ضد اسلامی بودن یا متضمن سکولار بودن این جنبش ها نیست.جنبش های پسا اسلامی به مذهب احترام می گذارند.اما تمرکز و تاکید آنها برحقوق شهروندی است.آنها در پی ایجاد دولتهای دموکراتیک و جوامع پرهیزکارند.در اندیشه پسا اسلام گرایی،افراد خواهان دولت دموکراتیک مدنی هستند و در عین این که می خواهند جامعه دینداری داشته باشند.یعنی اندیشه پسا اسلام گرایی به حقوق شهروندان احترام میگذارد.به تدریج با اجرای سیاست های نئولیبرال اقتصادی،شکاف میان فقیر و غنی بزرگتر شد و در غیاب امنیت اقتصادی آسیب پذیری طبقه متوسط برآمده از این سیاست های اقتصادی افزایش یافت و اقشار بیشتری از مردم به حاشیه رانده شدند.بیات معتقد است که حکومتهای اقتدار گرای عرب، خود بذر این تغییر را در دهه 1980 پاشیدند.مهاجرت بی حساب و کتاب روستاییان به شهرها،فقدان امنیت شغلی و ناسازگاری تواناییهای اقتصادی کشورهای عربی با مطالبات مادی مردم، شورشهای گسترده مردم در شهرهای بزرگ جهان عرب خصوصا تونس و مصر را در پی داشت.
2-3پیشینه تجربي
تحولات صورت گرفته ی اخیر در کشورهای عربی خاورمیانه با عنوان های بیداری اسلامی،جنبش اسلامی،بهار عربی و…تحولاتی هستند که مربوط به دو سه سال اخیر و خصوصا در سال های 91-90 می باشند،بنابراین با توجه به تازه بودن این تحولات که هنوز نیز دامنه آن ادامه دارد منطقا مجالی کافی برای آن نبوده که تحقیقاتی به صورت علمی و آکادمیک از طرف محققان و پژوهشگران مربوطه در این زمینه انجام شود.قدر مسلم این است که با پایان یافتن این تحولات در کشورهای عربی و اثبات یا ابطال فرضیه هاست که می توان تحقیقی کامل در این زمینه انجام داده و نتیجه تحولات و خیزشها را مورد بررسی قرار داد.پستحقیقات،مقالات وکتابهایی که تاکنون در این زمینه نگاشته شده در مورد ریشه ها و دلایل جنبش ها،بسترها،ماهیت تحولات،ویژگی ها،نوع جنبش ها،جایگاه و عملکرد افراد و گروهها،پیش بینی ها و مواردی از این قبیل میباشند.شایان ذکر است که در جهان عربپژوهش های مربوط به حکومت بسیار محدود بوده است.به نظر می رسد یکی از دلایل این امر نفرت و انزجار بسیاری از نویسندگان و پژوهشگران عربی از دستگاه حکومت است.شاید به این علت که حکومتهای عربی برخلاف آرزوها وآرمان های وحدت گرای نویسندگان و پژوهشگران عرببه شکلی پاره پاره ودر راستای منافع استعمار گران غربی سر بر آورده اند.این نویسندگان براین باورند که تحقیق و پژوهش در خصوص حکومتهای عربی،خود به معنای مشروعیت بخشیدن به آنها خواهد بود.با این حال،بررسی پیشینه تحقیق یکی از فعالیت های اساسی در هر پژوهش است که بدون پرداختن به آن،پژوهش نمیتواند به درستی صورت گیرد.در اینجا تعدادی از تحقیقات داخلی و خارجی که در ارتباط با تحولات کشورهای عربی انجام شده،آورده می شود :
2-3-1تحقیقات داخلی
“بحرانهای سیاسی و جنبش های اجتماعی در خاورمیانه” نام کتابی است که توسط «محمود واعظی» نوشته شده و در سال 1391 در دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه انتشار یافت.این کتاب شامل موضوع هایی پیرامون جنبش های اسلامی و اجتماعی،خاورمیانه،انواع جنبش ها و قیام ها،سیاست و حکومت می باشد.نویسنده در این کتاب ضمن بررسی عوامل بحران زا به تبیین تحول در مفهوم دولت ملی می پردازد.همچنین به جنبش های اجتماعی و ضرورت مطالعه آنها پرداخته و جنبش های اجتماعی جدید را در عصر انقلاب اطلاعات مورد بحث قرار می دهد.به نظر نویسنده آنچه به کمک جنبش های اجتماعی جدید آمده،بسته های جدید ارتباطی و شبکه های اجتماعی مجازی است که به لطف جهانی شدن و ظهور انقلاب در عرصه فناوری اطلاعات و ارتباطات پدید آمده است.در بخش های دیگر کتاب به دلایل بروز خیزش های مردمی در کشورهای عربی پرداخته شده و به دلایل ناکارآمدی و پاسخگو نبودن دولت های این کشورها،به بررسی نحوه تکوین دولت مدرن در این منطقه اقدام کرده است.مشخصه ها و ویژگی های جنبش های جدید جهان عرب از دیگر موضوع های مورد بحث در این کتاب می باشند که تاکید نویسنده برمردمی بودن،به عنوان مهمترین مشخصه این جنبش ها می باشد که سایر ویژگیهای این جنبش ها به نوعی از این مشخصه کانونی ناشی می شود.نویسنده در پایان بر عامل هویت متمرکز بوده و چنین نتیجه گیری می کند که این عامل نقش بسیار برجسته ای بر جنبش ها داشته و آنچه در این جنبش ها خودنمایی می کند،ساخت و احیای هویت اسلامی است که در این میان جوانان و زنان،به نیروهای بزرگ برای احیای این هویت تبدیل شدند.
“بیداری اسلامی در جهان عرب” کتاب دیگری است که در سال 1392 به اهتمام «فرزاد پورسعید»در پژوهشکده مطالعات راهبردی نگاشته شده است.در حقیقت،این کتاب شامل چهارده مقاله است که توسط محققان کشور در زمینه بیداری اسلامی و خیزش های مردمی در جهان عرب گردآوری شده است.کتاببیداری اسلامی در جهان عرب،این پدیده بزرگ سیاسی- اجتماعی جهان معاصر را از منظرهای گوناگون فکری،اجتماعی و سیاسی بررسی می کند و می کوشد ابعاد آن را مشخص تر و شناخت خواننده را از آن دقیقتر نماید.این کتاب شامل دو بخش است که در یک بخش آن مطالعات نظری مربوط به تحولات جهان عرب و در بخش دیگر مطالعات موردی کشورهای عربی درگیر بیداری اسلامی آورده شده است.بنابراین این کتاب حوزه هایی مثل مطالعات منطقه ای،روابط بین الملل،جامعه شناسی انقلابها،جنبش های اجتماعی و سیاست خارجی را شامل می شود.
“بیداری اسلامی و تحولات منطقه ای” که به تالیف جمعی از نویسندگان در سال 1391 درآمده استدیگر کتابی است که در این راستا به منصه ی ظهور نشسته است.این کتاب به موضوع هایی همچون تلاقی اسلام خواهی و استبداد ستیزی،سیاست خاورمیانه ای آمریکا،روابط مصر و رژیم صهیونیستی و مواردی از این قبیل پرداخته و همچنین تحولات تونس را براساس نظریه بیداری اسلامی مورد بررسی قرار داده است.این اثر همچنین با عطف توجه به تحولات منطقه ای،طیف متنوعی از موضوعات سیاسی،اجتماعی و فرهنگی را شامل می باشد که مداخله گرانی چون ایالت متحده ی آمریکا و رژیم صهیونیستی از بحث های مهم در این کتاب می باشند.
کتاب دیگر در زمینه تحولات خاورمیانه و شمال آفریقا،کتاب”بیداری اسلامی؛مبانی فلسفی و عملگرایی اسلامی” است که به اهتمام «مهدی ذوالفقاری»در سال 1391 گردآوری شده است. آنچه در این کتاب و در محورهای مختلفپرداخته شده این است که:زمینه های وقوع

پایان نامه
Previous Entries تحقیق با موضوع انقلاب مصر، اخوان المسلمین، خاورمیانه Next Entries تحقیق با موضوع خاورمیانه، بیداری اسلامی، علوم اجتماعی