بین النهرین، باستان شناسی، دوران اسلامی

دانلود پایان نامه ارشد

گوگرد

شیری

2-3 تاریخچه شیشه‌گری ایران
2-3-1 شیشه گری در دنیای باستان
طبق روایات پلینی ظاهرا زمانی یک کشتی فینیقی که در کار تجارت ابسیدین بود به طور تصادف در منطقه ای که ماسه و قلیا به طور طبیعی در کنار هم قرار داشتند به گل نشست.
دریانوردان در ساحل دریا آتش روشن می کنند وجود قلیا ( شوره یا نیترات پتاسیم) در ساقه هیزم های خشک شده مصرف و یا احتمالا در سنگ چینی اطراف اجاق آتش موجب ذوب ماسه و پیدایش قطعات شیشه از ترکیب این دو می شود. (ماسه + نیترات پتاسیم)
چون دریانوردان فنیقی با شیشه طبیعی و ظاهر آن کاملا آشنا بودند متوجه ارتباط این دو شده و از آن پس ساخت شیشه های مصنوعی آغاز و وارد بازار شد. در واقع آشنایی دریانوردان فنیقی با شیشه و تصادف حضور ماسه و قلیا در کنار هم پیش شرط های ابداع این ماده مفید وزیبا را فراهم کرد.
در سالهای پایانی عصر حجر بین 4 تا 6 هزار سال ق.م که به عصر حجر صیقلی معروف است دوران تراش و صیقلی سنگ بوده است و در همین دوره در مناطقی چون «سیسیل» و «ساردنی» که دارای معادن زیادی از سنگ شیشه «ابسیدن» بود ، تراش و صیقل سنگ شیشه نیز کاملا رواج داشت. و حتی فروش قطعات زیبای تراش و صیقل خورده سنگ شیشه به صورت یک تجارت پر سود درآمده بود.
دوران ما قبل تاریخ با چهار دستاورد مهم خود یعنی کشف آتش، تراش و صیقل سنگ، سفالگری، و ذوب مس جایگاه ویژه‌ای در تاریخ تکامل صنعت شیشه دارد. (قلی زاده و رستخیز، 1393)
قدیمی ترین ردیابی که از شیشه های طبیعی صیقل یافته به دست آمده است به سال 3500 ق.م می رسد. این قطعه در قبری در تبس3 در سواحل رود نیل پیدا شده است و ابعاد آن حدود 5/9.5 میلیمتر است.
وجود قطعات بسیار نادری از شیشه مربوط به سالهای 2600 ق.م نشان دهنده ی تهیه شیشه از ذوب سنگ های سیلیس است. خصوصا یک میله کوچک سبز رنگ شیشه ای که از منطقه‌ی «اشنون4»در بابل به دست آمده موید این تاریخ تقریبی است. همچنین در «اریدو5» در دلتای فرات ، شیشه ای به صورت مهره تزئینی به دست آمده که متعلق به هزاره ی سوم پیش از میلاد است.
تولید شیشه ، نیازمند کارگاهی با امکانات کوره های ذوب است. قدیمی ترین کارگاه شیشه گری که تاکنون کشف شده است در مصر قرار داشته و متعلق به اواخر هزاره ی دوم قبل از میلاد است. براساس مستندات موجود ، « تل العماره » محل اقامت « آخناتون» فرعون مصر که در سالهای 1363 تا 1379 ق.م بر مصر حکومت می کرد ، از مراکز فعال شیشه سازی مصر بوده است و این مرکز شیشه گری برای نخستین بار در تاریخ موفق به ساخت شیشه های کاملا متفاوت شده است.
تحول مهمی که در شیشه سازی عصر باستان بوجود آمده گسترش جغرافیایی آن است که در اولین مرحله خود در بین تمدن های مصر ، سوریه و بین النهرین رواج می یابد. اسکندریه در مصر، دمشق در سوریه و شهر نینوا در بین النهرین به صورت قطب های تولید شیشه در عصر باستان در آمدند که رقابت شدیدی در بین آنها وجود داشت. (جاده لم، 1935)
پس از گذشت یک هزاره طولانی دومین مرحله از گسترش جغرافیایی صنعت شیشه تا پیدایش دو تمدن نوپا و جدید، یونان در غرب و ایران در شرق آغاز می گردد. با تسلط این دو تمدن بر بخش هایی از شهرهای اولیه عصر باستان ، شیشه سازی از مصر و سوریه به غرب و ازطریق بین النهرین به ایران منتقل می شود.
در حدود نیمه اول هزاره پایانی قبل از میلاد در غرب ، این دوره به عصر شیشه های اژه ای و در شرق ، به عنصر شیشه های ایرانی موسوم گشت. از ویژگی های این دوره استفاده از شیشه که قبلا بعنوان یک کالای لوکس اشرافی مصرف می شد به یک کالای عمومی تبدیل گردید.
سومین مرحله از گسترش جغرافیایی این صنعت از اسکندریه به طرف شهرهای اروپایی بود و اسکندریه به صورت مهد صدور تکنولوژی و تولید صنعت شیشه در عصر رومی‌ها، وارد اروپا گردید و بدلیل اهمیت و توسعه فراوان موفق به ابداع و گسترش روش های نوین گردید.
در تاریخ شیشه این دوره به دوران طلایی شیشه رومی معروف است که مهمترین ویژگی آن گسترش وسیع شیشه سازی در اروپا و رواج مصرف کالاهای شیشه این دوره است. اوج ابداعات شیشه سازان رومی و در راس آنها شیشه سازان اسکندریه ابداع تکنیک های زیر در شیشه سازی بوده است.
الف : شیشه های هزار رنگ یا هزار گل6 یا شیشه موزاییکی
ب : شیشه های قفسی7
ج : شیشه های ساندویچی8
د : استفاده از پرس دستی (نر و ماده)
ابداع روش دم توسط شیشه گران سوری احتمالا در شهر سیفون در اوایل قرن نخست میلادی صورت‌گرفته است که در آن زمان‌سوریه جزئی از امپراتوری روم محسوب می‌شد و قدیمی‌ترین شیشه‌هایی که به روش دم به دست آمده است، امضا و نام شیشه‌گران سوری را داراست. (جاده لم ، 1935 )

2-3-2 شیشه‌گری پیش از تاریخ تا دوران هخامنشی
«شیشه‌گری در ایران باستان سابقه‌ای طولانی دارد، ولی تاریخ دقیق آن مشخص نیست، با توجه به حفریات جدید باستان شناسی منشا شیشه را در ایران کمی روشن کرده اند. در میان اولین آثار شیشه‌ای به دست آمده در ایران می توان از مهره های استوانه ای مکشوفه در حفریات چغازنبیل خوزستان نام برد. مهره ی مزبور که به انواع نقوش ایلامی،کاسیتی کنده و مزین شده‌اند، رنگشان لاجوردی است و به دوره‌ی ایلام میانی نیمه دوم هزاره ی دوم پیش از میلاد متعلق اند و به احتمال زیاد در خود ایلام ساخته شده اند. کاوشهای باستان شناسی انجام شده در منطقه رودبار گیلان در تپه ی مارلیک نیز دو ظرف با استفاده از روش موزاییکی ساخته شده و دارای ترکیبی دلنشین از رنگ های مختلف به صورت هندسی و یا ظرافت های خاص هستند» (قائینی،1383، 68) .
«قطعاتی از سه ظرف شیشه‌ای دیگر که با همین روش ساخته شده از حسنلو آذربایجان به دست آمده که بنا بر تاریخ‌گذاری حفار محل به دوره حسنلو چهارم نیمه دوم قرن نهم پیش از میلاد باز می‌گردد.
نکته‌ی سوال برانگیز در مورد این نوع ظروف مکشوفه چه از حسنلو و چه از مارلیک، محل ساخت آنهاست. آیا این ظروف در ایران ساخته شده اند و یا محل ساخت آنها در خارج از مرزهای ایران قرار داشته است ؟
با مطالعه نقوشی که بر روی سه ظرف مکشوفه از حسنلو نقش بسته‌اند می‌توان دریافت که نقوش به احتمال نزدیک یقین آشوری اند و به این ترتیب آنها در ایران ساخته نشده اند. صرف نظر از این یافته ها در حفریات متعددی که در دیگر نقاط ایران از جمله لرستان، دیلمان، کردستان و خوزستان انجام پذیرفته مقادیر نسبتا زیادی مهره های تزئینی و نیز دستبندهای باریک و ظریف شیشه ای بدست آمده است که همگی متعلق به هزاره ی اول پیش از میلادند . اغلب به روش قالبی یا تراشی شیشه تهیه شده اند» (قائینی،1383،70) .

2-3-3 شیشه‌گری در دوران هخامنشی
«اولین نشانه ها از ظروف شیشه ای دوران هخامنشی را در ادبیات کهن مربوط به ایران می یابیم. «آریستوفان» در یکی ازآثار خود از مصرف جام های شیشه ای در دربار ایران صحبت می کند.
در آن زمان شیشه دریونان بسیار کمیاب و جز اشیا ذی قیمت تزئینی بود. شکی نیست که سفرای یونان در ایران که دربار اکباتان را دیده بودند این موضوع را برای آریستوفان شرح داده اند در حالیکه خود از مصرف ظروف شیشه ای سخت در شگفت بوده اند ظروف شیشه ای بسیاری که بنا بر نظر کارشناسان به این دوره تعلق دارند ، مکشوفه از نقاط مختلف خاورمیانه مانند بین النهرین ، آناتولی و فلسطین اند و یافته های شیشه ای از ایران در این دوره معدودی بیش نیستند. این یافته ها که به صورت ظروفی در اشکال کاسه، بشقاب ، جام، ریتون، سرپوش ظروف و غیره هستند ،در مجموع از بیست و پنج عدد تجاوز نمی کنند و از حفاریهای کاخهای سلطنتی تخت جمشید به دست ما رسیده اند. اگر چه پیرایش آنها گفته های آریستوفان یونانی را در مورد مصرف ظروف شیشه ای در ایران زمان هخامنشی تایید می کنند. ولی همچنان مساله ی محل ساخت خود را لایحتمل باقی می گذارند و محل ساخت آنها ناشناخته مانده است» (فوکائی، 1371، 26) .
تنها نکته‌ی قابل توجه‌ای که با مطالعه برروی این یافته ها به دست ما رسیده است تکنیک ساختن ظروف این دوران است که به روش فشردن در قالب بوده است و نه دمیدن در آن.

2-3-4 شیشه‌گری در دوران پارت و ساسانی
«دانش ما در مورد شیشه های پارسی و ساسانی محدود و متناقض است. این مساله به دلیل عدم وجود کاوشهای کافی برروی مناطق تمدن این دو دوره مهم از تاریخ ما مخصوصا دوران پارتی در داخل خاک ایران است.
صرف نظر از این یافته ها کاوشهای باستان شناسی چندین ساله ی اخیر برروی نقاط باستانی کشور همسایه ، عراق چون حفریات کیش و سامره و تیسفون نیز کمک شایان توجه ای درراه شناخت شیشه پارت و ساسانی کرد. چندین دسته از قبور سلسله های پارت و ساسانی ایران در ارتفاعات البرز در استان گیلان کشف شده و تعداد زیادی اشیا شیشه ای از این قبور بدست آمد که وجود آنها قبلا مورد تردید بود» (فوکائی، 1371 ،15) . این کشفیات به‌وضوح نشان می دهد که فرهنگ ایرانی سلسله های پارت و ساسانی نقش حیاتی درتبادلات فرهنگی میان شرق و غرب ایفا می کرده و «چنان‌چه مشابهت این اشیا با دیگر اشیایی که در فاصله مکانی آلمان تا ژاپن پیدا شده ، اثبات این ادعا را ممکن می سازد» (فوکائی، 1371، 15).
به مصنوعات شیشه ای این دوران از دمیدن شیشه در قالب و ریز به صورت آزاد « دمیدن حبابی» استفاده می شده است. اگر چه در اوایل دوران پارتی هنوز هم کار بنا به روش ساخت دوران قبل یعنی فشردن در قالب و یا تراش بلوک شیشه ای بوده است.

2-3-5 شیشه گری در دوران اسلامی
«در اولین آثار شیشه ای اسلامی، به ویژه در ایران تکنیک های مختلف مربوط به دوران کهن را می توان شاهد بود قسمت اصلی محصولات این دوره را شیشه های کوچک و گلدان های با شکل و اندازه های مختلف به منظور نگهداری روغن مر هم و یا عطر تشکیل می دهد. ولی امروزه این محصولات شیشه ای پیشرفت کرده و تکامل یافته است» (بیگی، 1365، 68) .
«با شروع دوران اسلامی هنر شیشه گری از جایگاه ویژه ای برخوردار می گردد. در قرن سوم و چهارم هجری در زیر حکومت سامانیان که قومی بومی بودند ، ایران تجدید حیات علمی، ادبی و صنعتی دوباره ای پیدا کرد. دو شهر عظیم ایشان نیشابور و سمرقند بود که خوشبختانه هر دو محل حفاری شده و نتایج جالبی در اختیار ما قرار گرفته است. آثار به دست آمده از این حفاریها نشان داده است که این دو شهر از مراکز بزرگ ساخته شیشه ی زمان خود بوده اند.
سبک کار هر دو تقریبا مشابه یکدیگر و استفاده از روش دمیدن در قالب و یا حباب با انواع تزئینات تراش، فشرده، قالبی و افزوده بوده است. با این تفاوت که شیشه‌ی تراش نیشابور ازمرغوبیتی خاص برخوردار است، چرا که سنت چندقرن شیشه‌گری ساسانی را به دنبال دارد. تنها یک فرق کوچک در میان این دو دیده می شود و آن اینکه تزئین تراش دوره‌ی اسلامی بیشتر معطوف به تراش خطی شده و کمتر از تراش سطحی استفاده می شد و نیز ظروف شیشه ای دوران اسلامی ایران در شکلی کلی هم چندان شباهتی با شیشه ی ساسانی ندارند.
تراش شیشه که در دوران ساسانی بیشتر به صورت دوایر و بیضی های تو گرد ارائه می شد در این دوران به صورت انواع نقوش هندسی، نباتی و حیوانی در آمد که از جذابیتی شگفت انگیز برخوردارند. شیشه گری ایران اسلامی قبل از حمله مغول، در دوران سلجوقی به اوج زیبایی و تولید خود رسید و حفریات ری، گرگان و نیشابور این مدعا را ثابت می کنند. صراحی های گردن باریک و بلند با بدنه های برآمده ی مزین به نقوش مختلف لانه زنبوری، خیاره‌ای، گل و برگ، هندسی و حیوانی، جام‌های شیشه ای پایه کوتاه و پا بلند ، انواع تنگ های دسته دار باتزئینات افزوده و در رنگ‌های مختلف، گلاب پاشهای لوله باریک که به وسیله زنجیره های ظریف به سقف طاقنماهای مساجد و منازل آویزان شده و نور فتیله های فروزان آنها از پس شیشه های رنگی فضای محیط را رنگارنگ می ‌کرده اند، آبخوریهای بزرگ و کوچک با انواع تزئینات و نیز نوشته دار که این نوشته ها اکثرا به خطوط کوفی تزئینی و در بیان و خواست یمن و برکت جهت دارنده و مصرف کننده ظرف

پایان نامه
Previous Entries تحلیل ساختاری، تحلیل ساختار، آسیب شناسی Next Entries استان گیلان، علم اقتصاد، دوران اسلامی