انتخاب همسر، تعدد زوجات، نهاد خانواده

دانلود پایان نامه ارشد

روستائيان يافت مي شوند. اين سير ادامه دارد. از مشخصه هاي آن مي توان به « عدم نگهداري خدم و حشم به سبب مشكلات اقتصادي ، علاقه مندي به استقلال در زندگي جوانان، عدم سازش و تفاهم نسل هاي مختلف با هم به تبع آن ايجاد زندگي هاي مستقل، ايجاد و رشد فكر كنترل و جلوگيري از تزايد نسل ، دوري نسبي از اقتصاد كشاورزي ، گرفتاري امور بچه داري و روزافزون شدن نيازهاي فرزندان.»( بهنام راسخ، 1348 ،174-168)
از نظر وظايف خانواده ، آشكار است كه روزافزوني جمعيت شهري و رشد افكار جديد و طبيعتاً بروز و شيوع مؤسسات فراوان پرورشي، تعليمي، بسياري از وظايف پدران و مادران را بخود اختصاص داده است. اين امر باعث گرديده تا بسياري از كاركردها و وظايف خانواده ها در زمينه هاي متنوعي چون نگهداري ، تعليم، تربيت و پرورش به مؤسسات اجتماعي و دولتي واگذار شودكه اين نيز موجب تحولات جدي در خانواده ايراني گشته است.
در ارتباط با تغيير درون خانواده مي توان گفت كه :«در خانواده ايراني غالباً پدر مظهر قدرت و مادر آيت محبت بوده است. امروزه رابطه ديرين پدر با فرزندان در مقابل اقتدار كهن پدران گاهي بصورت ناخجسته بچشم مي خورد… روابط زن و مرد نيز دستخوش تغيير گشته و امروزه زن به آساني زير يوغ مادر شوهر نمي رود و از همسر خود خانه جداگانه طلب مي كند و زندگي مستقلي براي خود مي خواهد.»
(پيشين، 181-180)
جمشيد بهنام و شاپور راسخ ويژگي ازدواج در ايران را تا دهه پنجاه چنين بر مي شمارند:
الف) صورت ازدواج ديني بوده و جز در محضر شرعي انعقاد پيدا نمي كند.
ب) به كندي محقق مي شود.
ج) تعدد زوجات وجود دارد.
د) ازدواج موقت وجود دارد.
ه) عموميت ازدواج بسيار است.
و) وصلت ميان خويشان همخون تا حدودي رواج دارد.
ز) ازدواج در سنين پائين نسبت به برخي كشورها فراوان ديده مي شود.(پيشين ،122)
با تمامي تفاسيري كه عنوان شد، چند دهه گذشته باگذشته هاي دور و نزديك تفاوتهاي عمده اي دارد كه يافتن اين سير تحولات مي تواند بعنوان يك محور اساسي بحث جامعه شناسي خانواده در ايران باشد. اما آنچه كه در خانواده هاي كنوني ايران در زمينه ازدواج بيشتر مشهود است، مي توان در ويژگيهاي ذيل خلاصه و عنوان كرد:
«الف) در ازدواج در ايران،‌نقش والدين بيش از جوامع صنعتي بچشم مي خورد. بطوريكه هنوز مي توان گفت خانواده ايراني (مخصوصاً در نقاطي كه كمتر با فرآيند تجدد آشنا شده اند.) يكي از وظايف يا كاركردهاي خود را گزينش همسر براي فرزند يا فرزندان خود مي دانند.
ب) در چنين شرايطي، ازدواج گرايش بسوي اهداف اجتماعي مي يابد و مصالح اجتماعي بر سعادت زوجين اولويت دارد.
ج) در متن چنين نظامي، روشهاي گزينش همسر نيز ويژه اند: اهم اين روشها‌،‌خواستگاري است كه هنوز با شكلهاي بالنسبه تعديل يافته در ايران معاصر بچشم مي خورد.
د) در فرآيند ازدواج ايران، همسريابي و گزينش همسر آرام آرام از يكديگر منفك مي شوند.
بطوريكه جوانان به مرور در جريان مرحله اول (همسريابي ) فعال تر مي شوند. امابهنگام اتخاذ تصميم نهايي كه مستلزم ارزيابي و داوري است، كار والدين و بزرگترها آغاز مي شود.
‍ه) بي هيچ شبهه، در جريان گرايشي بسوي آزادي بيشر زوجين جوان، از قيوميت بزرگترها و والدين هستيم.
و) حتي در صورت كاهش نقش والدين در گزينش همسر در افراطي ترين صورتهاي آن، تأثير والدين بصورتي غير مستقيم در ازدواج جوانان پابرجاست.»(ساروخاني،1371،121)

ب: پيشينه تحقيق

مروري بر تحقيقات پيشين
هر تحقيق چه در زمينه فيزيكي و طبيعي و چه در زمينه امور اجتماعي و انساني ادامه كار تحقيقات پيشين است كه در زمينه مورد پژوهش بر روي آن صورت گرفته است. شناخت و تحقيق صحيح بايد با توجه به پژوهشهاي پيشين انجام گرفته و آنها را مطمح نظر قرار دهد.
تحقيقات گذشتگان رهگشاي كار محقق، در امر تحقيق خواهد بود تا وي بتواند از نكات قوت و
يافته هاي تازه آنان استفاده نموده و از ضعف و خطاي احتمالي پرهيز نمايد. برداشتن گامي جديد، افزودن متغير جديد و آزمون آن در محيط جديد نيز از پايه هاي مثبت مرور بر تحقيقات مي باشد.
مطالعات پيشين را عمدتاً مي توان از دو جنبه نگريست: دسته اول تحقيقاتي كه در ضمن مطالعه خانواده انجام پذيرفته و بالاجبار نگاهي نيز به امر همسر گزيني- كه مجراي ورودي نهاد خانواده مي باشد-داشته اند و دسته دوم تحقيقاتي كه صرفاً به امر گزينش همسر تكيه كرده و به بررسي زمينه هاي مؤثر بر آن پرداخته اند. براي سهولت مطلب اين فصل را در دو قسمت تحقيقات داخلي و تحقيقات خارجي
مي آوريم.
1-2-2-تحقيقات داخلي
1- جمشيد بهنام در كتاب خود تحت عنوان “ساخت خانواده و خويشاوندي در ايران” ضمن مطالعه نوع خويشاوندي به نكات جالبي در مورد ازدواج در ايران و متغيرهاي مؤثر اشاره دارد. وي مي نويسد:
“مي توان گفت كه تمايل به ازدواج با خويشان و خصوصاً ازدواج بين دختر عمو و پسر عمو در ايران رواج دارد. نگاهي به نتيجه چند مطالعه اين نتيجه را بدست مي دهد كه:
1) ازدواج با خويشان به تدريج كه از روستا به شهر نزديك مي شويم كاهش مي يابد ولي هنوز اهميت زياد دارد.
2) ازدواج بين پسر عمو و دختر عمو بالاترين نسبت را در مجموع ازدواجهاي همخون در شهر و ده دارد.
3) ازدواج با دختر دايي در شهر تهران و روستاهاي مازندران و گرگان در مرتبه دوم اهميت قرار دارد.
4) ازدواج با دختر خاله با فاصله كمي پس از ازدواج با دختر دائي قرار مي گيرد.
5) ازدواج در شهر با خويشان مادر بيشتر بوده است و در روستا با خويشان پدري، ولي در هر دو محيط ازدواج بين دختر عمو و پسر عمو بيشترين ازدواج بوده است(بهنام، 1352: 52 تا 56 با تلخيص).
2- عبدالمعبود انصاري در تحقيق خود در مورد ايرانيان مهاجر در ايالات متحده آمريكا كه طي سالهاي 1974 تا 1982 در سه ايالت اين كشور انجام داده است به اين نتيجه رسيده كه “ازدواج ايرانيان با (غيرايرانيان) خاصه غير مسلمانان پديده اي جديد است و درست مانند تحصيلات غربي محصول غربي شدن ايرانيان است”( انصاري،1369: 136) عليرغم حساسيت اين مسئله در داخل كشور و حرام بودن آن وي ادعا كرده كه اين امر محصول آزاد شدن از نظارت پدر و مادر و جذب گشتن به ارزشهاي غربي و نهادهاي آن است.
3- باقر ساروخاني در تحقيق خود در سال 1344 در تهران به اين نتيجه مي رسد كه در جامعه ايراني كه فاقد تحرك اجتماعي است، شاهد درون همسري بيش از حد متعارف مي باشيم و در اين جامعه شاخصهاي گوناگون (مشاغل پدران زوجين) نشان از گرايش شديد انسانها به درون همسري دارد. وي
مي گويد كه “با همه اين مسائل شاهد ارتقاي نسبتاً محدود مرد از طريق ازدواج در سطوح طبقاتي
هستيم (ساروخاني:1371-126) وي در زمينه سن و ازدواج در ايران معاصر مي نويسد. “فزوني سن مرد در ازدواج در ايران بصورت يك هنجار پذيرفته مطرح است ولي اين تفاوت به مرور كاهش مي يابد. همچنين اگر مردان از نظر شغلي و اجتماعي در ايران در حدي محدود ارتقاء پذيرند از نظر سني همواره با زناني جوان تر از خود ازدواج مي كنند. ازدواج زنان با شوهري از نظر تحصيلي بالاتر، نابرابري فرصت هاي آموزشي در گذشته ايران زمين را به نمايش مي گذارد (پيشين، 132).
4- محمود شهابي در تحقيقي كه در اسفند 1370 در شهر تهران راجع به آرمانهاي همسرگزيني در خانواده ها انجام داده است به نكات جالبي دست يافته است. از جمله اين يافته ها مي توان به اين امر اشاره نمود: افزايش سن متوسط ازدواج در دختران، بالا رفتن سن مناسب ازدواج دختر همراه با افزايش موقعيت اقتصادي-اجتماعي خانواده ها، پذيرش تفاوت سني زن و مرد به نفع مرد، اعتقاد به فاصله سني بيشتر همراه با افزايش سطح اقتصادي و اجتماعي خانواده ها و وجود تفاوت در طرز تلقي دختران و مادران تهراني نسبت به سن مناسب ازدواج و فاصله سني مطلوب بين زن و شوهر. با توجه به تفاوت در پايگاه اقتصادي و اجتماعي آنها شهابي مي افزايد كه: سن ازدواج و فاصله سني بين زن و شوهر در ايران بر خلاف كشورهاي غربي فاقد يك هنجار اجتماعي فراگير مي باشد كه دال بر انتقالي بودن ساخت اجتماعي جامعه ايران از كشاورزي به صنعت است. همچنين هر چه كه از خانواده هاي با موقعيت پائين به سمت خانواده هاي با موقعيت بالاتر حركت كنيم، فاصله سني بين زوجين از ديدگاه دختران و مادران آنها افزايش مي يابد(شهابي،1372: 40) (يعني تصور فاصله نسبي مطلوب بين زوجين).
5- معصومه آشتياني مقدم در بررسي “معيار همسر گزيني در بين دانشجويان” به اين نتايج نائل شده است كه مردان كمتر از زنان دانشجو مدرك تحصيلي را ملاك قرار مي دهند. مردان بكار فرهنگي (كار در مراكز فرهنگي-تربيتي) براي زنان خود بيشتر راغبند. زيبايي زن براي مردان خيلي بيشتر از تحصيلات آنان مهم مي باشد در حاليكه براي زنان اهميت چنداني ندارد، زنان بيشتر از مردان اختلاف سني را پذيرا مي باشند در حاليكه مردان كمتر به اين مسئله قائلند و دانشجويان ازدواج با بيگانه را بر ازدواج فاميلي ترجيح مي دهند(آشتياني مقدم، 1357: 67).
6- در “همسرگزيني در ايران امروز” مهدي لطيفي اظهار مي دارد كه “عليرغم همه كوشش ها براي از بين بردن فاصله هاي طبقاتي هنوز اين نابرابريها بعنوان موانعي براي انتخاب همسر مي باشد و دايره آنرا محدود ساخته است (لطيفي،1353: 127). همچنين اينكه همسان همسري (Homogamy) نهايتاً به درون همسري(Endogamy) در ايران تبديل گشته است و زوجين تمايل زيادي به تساوي تحصيلي (خصوصاً زنان) دارند(پيشين، 86-79).
7- در تحقيقي كه در مورد ازدواج در ميان تركمن ها كه پيرو مذهب تسنن، شاخه شافعي مي باشند، انجام شده سيمين رياحي مهم ترين عوامل و شرايط شكل گيري ازدواج را چنين برشمرده است: مذهب و سنت، اولادآوري، خصوصاً اولاد ذكور، تشكل و استقلال، همبستگي قومي و تقويت آن. وي سپس به انواع ازدواجها از جمله “آلب قاچماق” (ربايشي)، “آداماق” (ازدواج در كودكي)، “خون بس”، ازدواج سياسي و “داقلماق” (ازدواج زن شوهر مرده با برادر كوچك شوهر متوفايش) اشاره مي كند و بدلايل و انگيزه هاي تعدد زوجات مي پردازد. وي در نهايت به عوامل مؤثر در انتخاب همسر، تشريفات ازدواج و طلاق در بين تركمن ها اشاراتي را مي كند(رياحي، 1370:ص ص 21-51).
8- علي نوذرپور در مطالعه اي تحت عنوان “ازدواج در جامعه سنتي اعراب خوزستان” پس از آنكه به عوامل مؤثر در انتخاب همسر و انواع ازدواج بين اعراب خوزستان پرداخته، علل چند زني را توضيح
مي دهد و عوامل عمده براي دستيازي به چند زني را، پيش رسي ازدواج در جوانان عرب، پيري زودرس زنان عرب، سياست هاي محلي، اهميت آوردن اولاد ذكور، نقش ويژه اقتصادي زنان و كسب منزلت اجتماعي مي داند (نوذرپور، 1371: ص ص 64-60).
نتيجه گيري: از آنچه كه در مورد تحقيقات انجام گرفته در زمينه ايران ذكر گرديد، نكات جالب و حائز اهميتي بدست آمده است كه در خور تقدير و تكريم مي باشد. اما نكته اي كه در عمده اين تحقيقات بچشم مي خورد اينكه در عموم پژوهشهاي فوق (بغير از تحقيق محمود شهابي) تبيين ها يا توصيفي است و يا از تكنيك هاي آماري غير پيشرفته استفاده گشته و در آنها از تكنيك آماري كارآمد و پيشرفته خبري نيست.
از نكات بارز ديگر مي توان بر زمان انجام تحقيقات اشاره داشت. بسياري از آنها مربوط به سالهاي دور مي شود و در سالهاي اخير تلاشي جدي در تحليل و تبيين انواع و شيوه هاي مختلف همسر گزيني و متغيرهاي مؤثر بر آن صورت نگرفته است. همچنين در خصوص جامعه آماري (دانشجويان) مطالعه حاضر كه اساساً داراي ويژگيهاي خاص صنفي بوده و اصولاً تمايزات جدي باكل جامعه دارند نيز كاري در خور انجام نگرفته و در عموم تحقيقاتي كه در خصوص دانشجويان انجام گرفته بيشتر به بررسي علائق و زمينه هاي اولويتي آنها در انتخاب همسر و عوامل مؤثر بر اين انتخاب آتي پرداخته شده است و از تبيين آنچه كه انجام گرفته است، غفلت شده است. البته ذكر اين نكته ضروري است كه اولاً اين غفلت ها بدليل جديد بودن كارهاي تحقيقاتي تا حدودي مورد انتظار است و ثانياً تحقيقات مذكور و ساير تحقيقات مشابه، كارهاي ارجمند و

پایان نامه
Previous Entries تعدد زوجات، انتخاب همسر، خانواده گسترده Next Entries انتخاب همسر