اعلان جنگ

دانلود پایان نامه ارشد

. جهت روشن شدن فضاي پيراموني نزول آيه صادقين، به سوره توبه نگاه مختصري خواهيم داشت كه در ضمن توضيح چند مطلب بيان مي گردد:
اول: اين سوره دو نام مختلف دارد، يكي “توبه” و ديگري “برائت”. علّت اين كه آن را “برائت” ناميده‏اند اين است كه سوره فوق با كلمه‏ “برائت” شروع مى‏شود، علاوه بر اين كه اين سوره مشتمل بر اعلان برائت و بيزارى از مشركان و بت‏پرستان و دشمنان اسلام است، و بدين جهت اين سوره با “بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ” كه نشانه رحمت و رحمانيّت و ملاطفت و مدارا است شروع نشده است. و امّا علّت اين كه اين سوره را “توبه” ناميده‏اند اين است كه در بسيارى از آيات اين سوره دعوت به توبه و بازگشت به سوى خداوند مطرح شده است؛ يعنى، على‏رغم اين كه سوره با اعلان جنگ و بيزارى و برائت شروع مى‏شود و فضاى سوره شدّت جنگ و اعلان بيزارى است، آيات توبه به صورت گسترده در آن مطرح شده است، از جمله دو آيه متصل به آيه صادقين.
دوم: آيات ابتدايي سوره توبه در اواخر سال نهم هجرى، يعنى يك سال قبل از رحلت پيامبر اكرم(ص) نازل شده است. پيامبر(ص) در اين سال و بر اساس همين آيات، حضرت على(ع) را مأمور نمودند كه چهار مطلب را به هنگام مراسم پرشكوه حج به مسلمانان اعلان كند: نخست اين كه از سال نهم هجرى به بعد هيچ كس حق ندارد برهنه طواف كند. دوم آنكه مشركان و بت‏پرستان از اين پس حق طواف خانه خدا را ندارند. سوم آنكه مسلمانان به عهد و پيمان خويش با مشركان تا پايان قرار داد وفا مى‏كنند؛ ولى پس از آن با آنها عهد و پيمانى نمى‏بندند. و پيمان را تجديد نمى‏كنند. چهارم آنكه مشركانى كه با مسلمين عهد و پيمانى ندارند، ظرف مدّت چهار ماه فرصت دارند كه عقايد و اعتقادات خويش را اصلاح كنند و دست از شرك و بت‏پرستى بردارند در غير اين صورت مسلمانان با آنها خواهند جنگيد.
به هر حال، آيات اوّليّه سوره توبه، كه به مضمون آن اشاره شد، در اواخر سال نهم هجرت نازل شد و به احتمال قوى بقيّه سوره، و از جمله آيه مورد بحث، در سال دهم هجرت، يعنى در آخرين سال زندگانى پيامبر اكرم(ص)، نازل گشت. بنابراين، “آيه صادقين” در اواخر عمر مبارك پيامبر اسلام(ص) نازل شده و زمينه ولايت، امامت و خلافت علىّ بن أبي طالب(ع) را آماده مى‏كند.3

فصل اول: شأن نزول و مفردات آيه صادقين

در اين فصل ابتدا شأن نزول اين آيه و آيات قبل از آن كه به يكديگر متصل مي باشند را مطرح نموده سپس به ذكر مفردات و بيان معاني لغوي و اصطلاحي آنها خواهيم پرداخت.
گفتار اول: شأن نزول
اين آيه را با دو آيه قبل از آن مرتبط دانسته اند: “لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَ الْمُهاجِرينَ وَ الْأَنْصارِ الَّذينَ اتَّبَعُوهُ في‏ ساعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ ما كادَ يَزيغُ قُلُوبُ فَريقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحيمٌ”4 مسلّماً خداوند رحمت خود را شامل حال پيامبر و مهاجران و انصار، كه در زمان عسرت و شدّت در جنگ تبوك از او پيروى كردند، نمود بعد از آنكه نزديك بود دلهاى گروهى از آنها، از حقّ منحرف شود و از ميدان جنگ بازگردند سپس خدا توبه آنها را پذيرفت، كه او نسبت به آنان مهربان و رحيم است.
“وَ عَلَى الثَّلاثَةِ الَّذينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَ ضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَ ظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلاَّ إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحيمُ”5 همچنين آن سه نفر كه از شركت در جنگ تبوك تخلّف جستند، و مسلمانان با آنان قطع رابطه نمودند، تا آن حدّ كه زمين با همه وسعتش بر آنها تنگ شد حتّى در وجود خويش، جايى براى خود نمى‏يافتند در آن هنگام دانستند پناهگاهى از خدا جز بسوى او نيست سپس خدا رحمتش را شامل حال آنها نمود، و به آنان توفيق داد تا توبه كنند خداوند بسيار توبه‏پذير و مهربان است‏.
جنگ تبوك در سال نهم هجرى واقع شد، تبوك مرز و موضعى است بين شام و مدينه و در اصل نام قلعه محكمى بوده كه نوار مرزى شام و مدينه بود. از تبوك تا مدينه چهارده منزل و تا شام پانزده منزل راه است. اين جنگ بين مسلمين و روم واقع شد. در اين جنگ تعداد لشكر مسلمين 25 هزار نفر و بنا به قولى 30 هزار نفر بود. در اين جنگ بود كه پيامبر اكرم(ص) حضرت على بن أبي طالب(ع) را جانشين خود قرار داد، و دشمنان گفتند: رسول خدا(ص) از اين جهت على(ع) را همراه خود نبرد كه بردن او را شوم مي داند. هنگامى كه اين سخن به گوش على(ع) رسيد اسلحه خود را برداشت و در جرف كه تا مدينه يك فرسخ فاصله دارد خود را به پيامبر اكرم(ص) رسانيد.
پيغمبر اكرم(ص) فرمود: يا على(ع) براى چه آمدى؟ على(ع) گفت: براى اين سخنى كه منافقين گفتند. خاتم الانبياء(ص) فرمود: يا على(ع) آيا تو راضى نيستى كه براى من مثل هارون(ع) باشى براى موسى(ع)؟ با اين تفاوت كه بعد از من پيامبرى نخواهد آمد. تو خليفه منى براى امتم. تو در دنيا و آخرت برادر منى. هنگامى كه رسول خدا(ص) وارد تبوك شد. و صفات پيامبرى آن بزرگوار براى پادشاه روم ثابت گرديد ايمان و اسلام را به قوم خود عرضه كرد، ولى روميان نپذيرفتند. اما پادشاه روم در باطن به پيامبر اسلام(ص) ايمان آورد، ولى براى حفظ مقام سلطنت خود علنا اظهار ايمان نكرد. چون پيامبر خدا(ص) براى جنگ با لشكر روم مأموريت نداشت لذا بجانب مدينه مراجعت نمود.
عبدالله بن خيثمه از كسانى بود كه از رفتن به تبوك تخلف كرد تا وقتى كه ده روز از رفتن رسول خدا(ص) گذشت، در آن روز كه روز گرمى بود به خانه نزد دو تن از زنانش كه هر يك سايبان خانه خود را مرتب ساخته و بوسيله آب آن را خنك كرده و خوراكى براى وى آماده ساخته بودند رفته و چون آن منظره را ديد گفت: سبحان الله پيغمبر خدايى كه گناه گذشته‏ و آينده‏اش را خدا آمرزيد در سوز گرماى بيابان اسلحه جنگ بدوش كشيده ولى ابو خيثمة در زير سايبان خنك و خوراك آماده در كنار زنان زيبا بسر برد؟ اين انصاف نيست! سپس رو به زنان خود كرده گفت: سوگند بخدا با هيچيك از شما سخن نميگويم و زير سايبان نميآيم تا خود را به پيغمبر(ص) برسانم، اين سخن را گفت و بر شتر خويش سوار شده بسرعت راه تبوك را پيش گرفت، و هر چه زنانش با او سخن گفتند پاسخشان را نداد و بسرعت آمده تا نزديك تبوك رسيد، مردم كه از دور وى را مشاهده كردند گفتند: سوارى از راه ميرسد، مردم گفتند: يا رسول اللَّه(ص) ابا خيثمة است، وى از شتر پياده شد و به نزد رسول خدا(ص) رفته سلام كرد، حضرت به او فرمود: واى بر تو اى أبا خيثمة! ابو خيثمة جريان خود را براى آن حضرت نقل كرد، آنگاه رسول خدا(ص) درباره‏اش دعاى خير فرمود.
آيه 117 سوره توبه، درباره او نازل شده است كه در آغاز انحرافى در دلش پيدا شد، و از رفتن با رسول خدا(ص) تخلف كرد و سپس خدا پابرجايش ساخت. اما آيه 118 درباره كعب بن مالك و مرارة بن ربيع و هلال بن امية نازل شد كه آنان از رفتن به تبوك خوددارى كردند اما نه از روى نفاق بلكه از روى تنبلى، و سپس پشيمان گشتند. و چون رسول خدا به مدينه باز گشت به نزد آن حضرت آمده عذر خواهى كردند ولى رسول خدا(ص) پاسخشان را نداد و به مسلمانان نيز دستور داد با آنها سخن نگويند، مردم نيز حتى كودكان خردسال به پيروى از دستور رسول خدا(ص) از آنها كناره گرفتند، زنانشان نزد رسول خدا(ص) آمده گفتند: ما نيز از آنها كناره‏گيرى كنيم؟ حضرت فرمود: نه، ولى مواظب باشيد آنها با شما نزديكى نكنند.
اين جريان سبب شد كه شهر مدينه بر آن سه نفر تنگ شود و از اينرو از شهر بيرون رفته به كوهها پناه بردند، و خانواده‏هاى آنها غذا برايشان ميبردند ولى با آنها سخن نمى‏گفتند، چند روزى بر اين منوال گذشت و آن سه نفر پهلوى يكديگر بسر ميبردند تا اينكه يكى از آنها گفت: مردم كه از ما بريده‏اند و كسى با ما سخن نميگويد خوبست ما هم از يكديگر جدا شويم و بدنبال اين سخن آن سه نفر نيز از هم جدا شده هر يك بسويى رفت و پنجاه روز تمام به اين حال بسر بردند و بدرگاه خداى تعالى زارى و تضرع و توبه كردند تا اينكه خداوند توبه‏شان را پذيرفت و اين آيه در شأنشان نازل شد.6
اينها شأن نزول دو آيه قبل از آيه صادقين است و پس از اين دو آيه اين آيه شريفه نازل شده است.
ارتباط آيه صادقين با آيات قبل
آيه 117 سوره توبه، گذشت خدا از رسول خدا(ص) و مهاجرين و انصار را بيان نموده و آيه 118 سوره توبه، گذشت از سه تن متخلف از جنگ را بيان داشته است، با اين تفاوت كه در آيه اول، گذشت از رسول خدا(ص) و بعضى ديگر، گذشت از معصيت نبوده، چون اهل معصيت نبودند، و در آيه دوم، گذشت، گذشت از معصيت بوده است.
اين دو آيه از نظر غرض و مدلول مختلفند، اما از سياق آنها برمى‏آيد كه غرض واحدي دارند، و كلام واحدى به حساب مي آيند زيرا در صدر آيه دوم كلمه “على” عطف شده بر “على” كه در آيه اول آمده، بنابراين جمله “وَ عَلَى الثَّلاثَةِ” را بر “لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ” عطف مى‏كند، گرچه اين دو معناي متفاوتي دارند ولي با عطف بر هم غرض واحدي را افاده مي كنند. و شايد غرض اصلى بيان گذشت خدا از آن سه تن متخلف بوده، و گذشت از مهاجر و انصار و حتى گذشت از رسول خدا(ص) صرفا به منظور دلخوشى همان سه نفر ذكر شده، تا از آميزش و خلط با مردم خجالت نكشند و احساس نكنند كه فرقى ميان آنان و ساير مردم نيست، و ايشان و همه مردم در يك جهت شركت دارند، و آن جهت اين است كه خدا به رحمت خود از همه آنان در گذشته و در اين معنا ايشان كمتر از سايرين و سايرين، بالاتر از ايشان نيستند.
دليل تكرار كلمه توبه، در اين دو آيه بر سبيل اجمال و تفصيل است، و ابتدا خداوند گذشت از همه را به طور اجمال ذكر نموده، سپس به طور تفصيل به اوضاع هر كدام از دو گروه جداگانه اشاره نموده، و در اين اشاره، گذشت خود را از خصوص آن سه نفر بيان داشته است. و اگر هر يك از اين دو آيه غرض جداگانه و مستقلى مى‏داشتند و يك غرض جامعى در مجموع آن دو وجود نداشت، در اين تكرار هيچ نكته و فائده‏اى تصور نمى‏شد.
همچنين مدح موجود در آيه براي رسول خدا(ص) و كساني كه پيروي از او نموده اند به عنوان شاهد دوم بر مطلب فوق است، زيرا رسول خدا(ص) در اين داستان گناه و انحرافى نداشته، و حتى نيت انحراف هم نكرده اند، و اگر خود آن حضرت(ص) منحرف مى‏شد و يا خيال انحراف را مى‏كرد كه ديگر معنى نداشت مقتدا و امام آنها باشد، و پيروانش مدح و ستايش شوند.
و اما بازگشت خدا به آن سه نفر، متفاوت است زيرا آنان ديدند كه ديگران با آنها مراوده نداشته و حتي زنان آنها، تركشان نموده اند دريافتند كه جز خداوند و توبه به درگاه او پناهگاهى ندارند، و آنگاه خداوند نيز با رحمت خود به آنها بازگشت فرمود، تا توبه كنند و او قبول فرمايد و به آنها ترحم نموده، براى توبه كردن توفيقشان دهد. خداوند توبه آنها را پذيرفت و بر آنها رحمت كرد تا بر توبه خود ثابت قدم بمانند، يا به اين جهت كه باز هم اگر از آنها گناهى سر زد در آينده، توبه كنند، زيرا مى‏دانند كه خداوند توبه كسى را كه توبه كند، بسيار پذيرنده است، آنگاه به آنها امر مي كند كه “كونوا مع الصادقين” با كسانى باشيد كه در دين خدا از نظر نيّت و گفتار و كردار راستى و صداقت، دارند. 7
گفتار دوم: مفردات
“يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ كُونُوا مَعَ الصَّادِقينَ”.
“يا” از أدات نداء است، “أَيُّهَا” مناداى نكره مقصوده مبني بر ضم محلا منصوب و هاء براي تنبيه و جمله محلي از اعراب ندارد، “الَّذِينَ” اسم موصول بدل و يا عطف بيان است. “آمَنُوا” ماضي و همراه با فاعل آن و جمله صله “اتَّقُوا اللَّهَ” أمر و فاعل و مفعول، “وَ كُونُوا” كان و اسم كان و جمله معطوفه “مَعَ” ظرف مكان و متعلق به خبر محذوف است، “الصَّادِقِينَ” مضاف إليه مجرور به ياء است زيرا جمع مذكر سالم است. 8
در آيه مورد بحث مفردات و كلمات آن روشن و واضح بوده و نيازي به تبيين ندارند، آنچه نياز به تبيين دارد تعبير صادقين و صدق است كه

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درمورد محکم و متشابه، عام و خاص، سوره بقره Next Entries استعاره و مجاز، ظاهر و باطن