استراتژي، آمريكا، ماهان، ريملند

دانلود پایان نامه ارشد

ی از کتابها و مقالات و تشریح مفاهیم بکار رفته در متن پایان نامه، ( برایتبیینهرچهبیشترموضوعموردبحث )پرداخته شده و در خصوص روش ماتریس تحلیل نیز توضیحاتی ارائه گردید.
2-1 ديدگاه هاي مهم ژئوپلیتیک
در اينجا نظريه هاي سه تن از مشاهير حوزه ژئوپلیتیک، آلفرد ماهان4، هالفورد مكيندر5 و نیکلاس اسپايكمن6، را به دليل اينكه در هر سه نظريه، ايران به عنوان يكي از مناطق حساس مطرح شده و موقعيت ژئوپلیتیکي ايران در آنها اهمیت زیادی دارد تبیین می گردد.
2-1-1 آلفرد تاير ماهان و نظريه قدرت دريايي7 :
نظریهقدرت دریایی توسط آدمیرالآلفردتایرماهانآمریکاییمطرح گردیده ودرمباحثژئوپولیتیکحائزاهمیتاست،آلفردتايرماهان (فارغالتحصيلآكادميدرياييامريكا،چهلسالازعمرخودرادرنيرويدريايياينكشورگذرانيدهوازسال 1886 تا 1906 كهدرجهدرياسالاري (آدميرال) بازنشستهشد،مسئوليتدانشگاهجنگنيرويدرياييايالاتمتحدهرابهعهدهداشت.) و پيشازهرفردديگربهتئوريقدرتدرياييواستراتژيآناهميتدادودرخطمشينيرويدرياييآمريكاتغييراتمهميايجادكردوبرتفكراتدرياييفرانسه،ايتاليا،روسيه،ژاپنوديگركشورهاينسبتاًپرقدرتتاثيرنهاد.اینافسرنیرویدریاییآمریکا «نیرویدریاییرابهعنوانکلیدقدرتجهانی»موردتاکیدقراردادهاست. بهنظرآلفردماهان «دریاهایجهانبیشازآنکهسرزمینهایجهانراازهمجداکنندآنهارابهپیوندمیدهندبنابراینتشکیلامپراتوریهایماورایبحارداده ودفاعازآنهابهقدرتتسلطبردریابستگیدارد(نورائی،شفائی،1385: ص117).وي بطور كلي بر اين عقيده است كه شرط اصلي برای اتحاد يك قدرت جهاني كنترل بر درياهاست. به عبارت ديگر، نظارت بر درياها، اولين اقدام در راه كسب قدرت برتر جهاني است. به نظر وي در نزاع بين قدرتها، نيروهايي كه در موقعيت دريايي قرار دارند از امكانات بيشتري براي در دست گرفتن ابتكار عمل برخوردار هستند و بهترين كشور را در اين مورد فرانسه مي دانست.
ماهان در اواخر قرن نوزدهم، به جغرافياي سياسي آسيا توجه ویژه ای نمود. وي استراتژي روسيه را در آسياي جنوبي، ورود به سواحل اقيانوس هند از طريق افغانستان و ايران مي دانست و در خاور دور، اين استراتژي را تلاش روسها در يورش به سوي جنوب از طريق منچوري و چين براي رسيدن به اقيانوس آرام توصيف كرد.به نظر ماهان مركز روسيه قابل تصرف نيست؛ با توجه به اين مسئله، وی مفهوم هارتلند مكيندر را پيشگويي كرده بود و اعتقاد داشت كه بايد مسيرهاي گسترش طلبي روسيه سد گردد. اين استراتژي شباهت بسيار زيادي به استراتژي كانتين منت8 دارد كه از اواخر دهه 1940 توسط ايالات متحده آمريكا به كار گرفته شد.
2-1-1-1 عوامل موثر بر قدرت دريايي از نظر آلفرد تایر ماهان :
براساستجزیهوتحلیلقدرتدریاییبریتانیاوتاریخدریاییجهان،ماهانتوانستششعاملراکهقدرتدریایی،تاحدزیادیبهآنهابستگیدارد،تشخیصدهد. اینعواملعبارتنداز:
• موقعیتجغرافیایی: اگرکشوریازموقعیتدریاییمناسبیبرخوردارباشدواینامرباکنترلاستراتژیکآبراههایمهموپایگاههاییکهدشمنممکناستازآنهابرایمحاصرهوتهدیداستفادهکندهمراهباشد،مناسبتراست.
• ویژگیهایطبیعی: هدفازویژگیهایطبیعی،وضعیتساحلومشخصاتفیزیکیاناست. اگرکشوریدارایطولساحلیزیادیباشدولیبهعلتنامساعدبودنساحلنتواندبهایجادبنادر،لنگرگاههاوتاسیساتدفاعساحلیاقدامکندچگونهمیتوانددارایارتباطاتدریاییمناسبیباشد؟بنادرولنگرگاهایزیاددرعمقکشور،باعثقدرتدریاییوکسبثروتاست. اگرتاسیساتبندریازقابلیتدفاعیخوبیبرخوردارنباشدآسیبپذیریآنهااجتنابناپذیراست.
• طولساحلووسعتقلمرو: منظورماهانازوسعتقلمرو،طولخطوطساحلییککشوروقابلیتدفاعسواحلاستواینکهاساسابهمنظوریکپدافندعامل،اقداماتیانجامگرفتهاستیاخیر؟دراینمیانمعابرنفوذیوتکیهگاهایآبیازمهمترینعواملیهستندکهبایدتوجهشوند.
• جمعیت: میزانجمعیتیککشوریکعاملمهموقابلملاحظهاست،زیراتواناییایجادیکنیرویدریاییوتامینافرادموردنیازبرآن،بهمیزانجمعیتآنکشوربستگیدارد. تنهابرخیازکشورهاقادرندپایگاهایماوراءبحارراکهنیروینسبتابزرگیازنظامیانومدیرانراتقاضامیکند،نگهداریوحمایتکنندوبهعنوانیکقدرتدریاییمطرحباشند.
• خصوصیاتملی: اگرمردمیککشورعلیرغمداشتنیکموقعیتدریاییعلاقهمندبهدریانوردیوبازرگانیبامللدیگرنباشند،قدرتبزرگدریاییایجادنمیشود. بهنظرماهانتجارتعم،گستردهومسالمتآمیز،اولینضرورتبرایگسترشقدرتدریاییاست.
• خطمشیحکومتورهبرانسیاسی: خطمشیسیاسیدولتدربهرهبرداریازمنابعانسانیوطبیعی،تنهابهوسیلهیکحکومتآیندهنگرودارایخطومشاءاجراییمتحورانهمیتواندازقوهبهفعلدرآید(عزتی، 1382: صص 57- 58).
ماهانباتاکیدبراینکهدریاهایجهانخشکیهارابههممتصلمیکندمعتقدبوددفاعازمستعمراتیکامپراتوریبهتوانکنترلدریابستگیدارد. خلاصهنظریهقدرتدریاییماهانرامیتواندراینمواردبیان نمود:
• تحلیلتاریخنیرویدریاییانگلستانکهتوجیهکنندهنقشانگلستانازیکقدرتجهانیبود.
• توجهبهایدهنقشجهانیآمریکاکهازطریقتوسعهدرکشورهایماورایدریاهاانجاممیگیرد.
• اینکهامپریالیسمنمیتواندازنظرمکانیثابتباقیبماند،یابایستیتوسعهبیابدیاسقوطکند.
اطلاقتئوریقدرتدریاییبهآمریکابرایننظریهماهانپایهگذاشتهشدهبود،کهموقعیتجغرافیاییآمریکانظیروضعیتانگلستانبود. ماهاناستدلالمیکردکهقدرتبریاروپاباوجودهمسایگانقوینمیتوانستتفوققدرتدریاییانگلستانوآمریکارابهعلتنیازبهحمایتوسیعازنیروهایزمینیبهخطراندازد. اوچنیننتیجهمیگرفتکهتفوقنیرویدریاییانگلستاننمیتوانددایمیباشدواینکهآمریکاتفوقخودرادرمنطقهکارائیبوپاسیفیکمیتواندبوجودآورد(الهی، 1384: ص 23).
مطلب نهايي در اين باره اين است كه استراتژي ماهان مانند ديگر تفكرات استراتژيك، با توجه به ديدگاه مرسوم زمان او نوشته شده است. هم اكنون صنايع حمل و نقل توسعه زيادي پيدا كرده، نيروي هوايي اهميت يافته، تكنولوژي تحولي عظيم صورت گرفته است و بسياري از مطالب آن كهنه و متروك به نظر مي رسد.
2-1-2 هالفورد مكيندر و نظريه هارتلند9:
براساستئوریهارتلندهرکسمنابعانسانیوفیزیکیاور- آسیاواقعبینآلمانوسیبریهمرکزیدراختیارداشتهباشدمیتواندجهانراکنترلکند. اینتئوریتوسطجغرافیدانانگلیسی،سرهالفوردمکیندردرمقالهایدرسال 1904 وسپسدرکتابویدرسال 1919منتشرشد (همان: ص 20).
مکیندرقارههایاروپا،آسیاوآفریقارابهعنوانجزیرهجهانیمیشناختوآنرابههمینناممعرفیکرد(عزتی، 1382: ص 12).کلیدجزیرهجهانی،ناحیهمحوریاهارتلنداست. ویهارتلندراناحیهوسیعیمیدانستکهاقیانوسمنجمدشمالیتانزدیکیکنارههایآبیاینمنطقهادامهداشت. اینناحیهازغرببهرودخانهولگا،ازشرقبهسیبریغربی،ازشمالبهاقیانوسمنجمدشمالیوازجنوببهارتفاعاتهیمالیا،ارتفاعاتایرانوارتفاعاتمغولستانمحدودمیشد. ناحیهمحور،ازهیچیکازقدرتهایدریاییتهدیدنمیشوند. (همان: ص 13)
اساسنظریه معروفمکیندراینبودکهحوزهداخلیاروآسیامنطقهمحوریسیاسیجهاناست. مکیندرمتذکرشدکهکهاینمنطقهمحوریتوسطیکحاشیههلالیشکلمحاصرهمیشودکهخاورمیانهدرآنجایدارد(درایسدل،بلیک، 1386: ص 36).مکیندرازسیاستهاییکهموازنهقدرتبینقدرتهایبریوبحریراایجادکندحمایتمینمودتابدینوسیلهیککشورمعیننتواندبرهارتلندتسلطبیابد. بههنگامجنگجهانیدوممکیندردرتئوریخودتوسعهقدرتهواییو قدرتایالاتمتحدهآمریکاراکهخارجازجزیرهجهانیبودموردملاحظهقرارداد(الهی، 1384: ص 20).
بهعقیدهمکیندراطرافهارتلندرادوناحیهفراگرفتهاند:
• هلالداخلییاحاشیهایکهشاملسرزمینهاییاستکهپشتخشکیاروسیا وکنارآبقراردارندوقابلدسترسیقدرتدریاییهستند.(موقعیتساحلی)
• هلالخارجییاجزیرهایکهشاملجزایربریتانیا،ژاپنواسترالیااست.
مکیندربراینباوربودکههارتلنداهمیتاساسیدراورآسیابهعهدهدارد. ویدر 1919چنینعنوانکرد: «کسیکهبرشرقاروپاتسلطیابدبرهاتلندحاکمخواهدبودوکسیکهبرجزیرهجهانیحاکمباشدبردنیامسلطاست» (عزتی، 1382: ص 13)
در سال 1919 مکیندرازاینکهآلمانروسیهراکنترلکندودر 1943ازاینکهشورویآلمانراکنترلکنداعلامخطرکرد. تاثیرنظریهمکیندردرشکلگیریسیاست «سدنفوذ»آمریکاوهمینطوردرتحلیلنتایجپیوندنزدیکروسیهوچینبهچشممیخورد. درآغازقرن 21 میلادیوباتوجهبهفروپاشیاتحادجماهیرشورویزمینههایتوجهبهتئوریمکیندردرسیاستقدرتهایاروپایی،آمریکا، چینوروسیهدرگسترشسلطهبرمناطقآسیایمرکزیومنطقهخلیجفارسقابلمشاهدهاست(الهی، 1384: ص 21).
2-1-3 اسپايكمن و نظريه ريملند10:
نظریهدیگریکهدرمباحثژئوپولیتیکازاهمیتویژهایبرخورداراست،نظریهتئوریسرزمینحاشیهای«ریمیلند»ازنیکلاساسپایکمنمیباشد.اینتئوریبهسرزمینهایحاشیهایاروپا،خاورمیانه،آسیایجنوبیوخاوردوراهمیتبسیارمیدهد. وآنهاراهمچونکلیدهایامنیتایالاتمتحدهآمریکاتلقیمیکند. بهنظرایندانشمندتسلطبرهریکازاینمناطق،احاطهبرجهانجدیدرابهصورتیکامکاندرمیآورد(نورائی،شفائی، 1385: ص 117).اسپایکمنبهریملندکهباتغیراتیهمانهلالداخلیمکیندراستاشارهمیکندومیگویدسلطهبرهریکازمناطق،امنیتآمریکاراتهدیدمیکند،زیراازچنینموقعیتیمحاصرهدنیایجدیدممکنمیشودومیگویدهرکهریمیلندراکنترلکندبراوراسیاحکومتمیکندوهرکساوراسیاراکنترلکندسرنوشتجهانرادراختیاردارد(الهی، 1384: ص 22).
تفسیراسپایکمنازاهمیتارتباطهارتلندباحلقهاطرافآن،اندکیبااظهاراتمکیندرمتفاوتاست. مکیندراینمحدودهراباهلالداخلیوخارجیمیخواندامادربیاناسپایکمن،اینمحدودهسرزمینحاشیهیاریمیلندخواندهمیشودکهدرمحاصرهآبهاست. دلیلاهمیتدادناسپایکمنبهریمیلنددرمقایسهباهارتلند،ازاینجهتبودکهبهاعتقادوی،اینمنطقهامکانترکیبقدرتبریوبحریرابهترفراهممیکند. همچنینبهترینمنابعنیرویانسانیوسهولتارتباطاتدراینبخشازجهانوجوددارد(عزتی، 138: ص 18).اسپایکمنباارائهاینتئوری،نظرشاینبودکهایالاتمتحدهآمریکانکاتزیر رابپذیردوبهرسمیتبشناسد.
• مسئولیتنهائیهردولتدرحفظامنیتخودش
• اهمیتیکقدرتتوازنجهانی
• ضرورتاستفادهازنیرویایالاتمتحدهآمریکابرایبرقراریوتثبیتچنینتوازنی. (نورائی،شفائی، 1385: ص 117).
با شكست آلمان در جنگ دوم جهاني و ظهور اتحاد جماهير شوروي سابق به عنوان يگانه حاكم منطقه هارتلند، ايالات متحده آمريكا به منظور دستيابي به ريملند و جلوگيري از نفوذ اتحاد جماهير شوروي سابق به اين قلمرو جغرافيايي، نظريه اسپايكمن را مورد توجه قرار داد. به همين دليل نمي توان گفت كه سياست معروف كانتين منت ( جلوگيري از توسعه و پيشرفت شوروي سابق در ناحيه حاشيه) آمريكائيها متاثر از نظريه هاي جورج کنان11 است.
به هر حال از جنگ جهاني دوم تاكنون آمريكا با اصرار تمام و با استفاده از همين نظريه تلاش مي كند در اين منطقه، يك گروه دفاعي ايجاد كند. در واقع آمريكا قلمرو جغرافيايي ريملند را يك موضوع پدافندي در نظر مي گيرد و با توجه به جنگهاي منظم گذشته حاضر نيست تحت هيچ شرايطي در اين موضوع پدافندي نظريه پردازی شود. و تحت هيچ شرايطي ضعف ژئواستراتژيكي ريملند را قبول نمي كند. نگاهي به استراتژي نظامي ايالات متحده آمريكا در پايان قرن بيستم، مويد اين نظريه است كه اين كشور قلمرو جغرافيايي ريملند را هنوز براي خود يك منطقه حياتي مي داند.
2-2 جايگاه ژئوپلیتیک ايران در نظريات مذكور
اﻫﻤﯿﺖارﺗﺒﺎطﺟﺎﯾﮕﺎهاﯾﺮانﺑﺎﻧﻈﺮﯾﺎتژئوپلیتیکیازاﯾﻦﺟﺎروﺷﻦﻣﯽﮔﺮددﮐﻪاﯾﻦﮐﺸﻮرازﻃﺮﯾﻖﺧﻠﯿﺞﻓﺎرسﺑﻪدرﯾﺎيﻋﻤﺎنﺑﻪدرﯾﺎيآزادراهداردودارايﻣﻮﻗﻌﯿﺖﮔﺬرﮔﺎﻫﯽاﺳﺖﺑﻪﻋﻼوهﺑﺨﺶﻫﺎيﺷﻤﺎﻟﯽاﯾﺮاندرﺳﺮزﻣﯿﻦﻗﻠﺐﻗﺮارداﺷﺘﻪوﺳﺮﺗﺎﺳﺮﻓﻼتاﯾﺮانﻧﻘﺶﺣﺎﺷﯿﻪايﺳﺮزﻣﯿﻦﻗﻠﺐراﺑﺮﻋﻬﺪهدارد.
ﻣﺎﻫﺎندرﺑﺎرهاﻫﻤﯿﺖﺧﻠﯿﺞﻓﺎرسﻣﯽﮔﻮﯾﺪ:
«ﮐﻨﺘﺮلﺧﻠﯿﺞﻓﺎرسﺑﻮﺳﯿﻠﻪﯾﮏدوﻟﺖﺧﺎرﺟﯽﺑﺎﻧﯿﺮويدرﯾﺎﯾﯽﻗﺎﺑﻞﺗﻮﺟﻪوﮐﺸﺘﯽﻫﺎيﺟﻨﮕﯽﮐﻪدارايﺑﻨﺪرﻧﻈﺎﻣﯽﻧﯿﺮوﻣﻨﺪﺑﺎﺷﺪﺳﻠﻄﻪﺑﺮﺗﻤﺎمراهﻫﺎﯾﯽاﺳﺖﮐﻪﺑﻪﺧﺎوردور،ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎنواﺳﺘﺮاﻟﯿﺎﻣﻨﺘﻬﯽﻣﯽﺷﻮدﺑﻪﻫﻤﺮاهﺧﻮاﻫﺪداﺷﺖ.»اﯾﻦاﻇﻬﺎرﻧﻈﺮاتﻧﺸﺎنﻣﯿﺪﻫﺪﮐﻪﺟﺎﯾﮕﺎهژئوپلیتیکاﯾﺮاندرﻧﻈﺮﯾﻪﻣﺎﻫﺎنازاﻫﻤﯿﺖﺧﺎﺻﯽﺑﺮﺧﻮرداراﺳﺖاﺗﺼﺎلﻣﺮزﻫﺎيﺷﻤﺎﻟﯽاﯾﺮانﺑﻪﺳﺮزﻣﯿﻦﺑﺮيوﻣﻮﻗﻌﯿﺖﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﯽﺧﻠﯿﺞﻓﺎرسﻧﯿﺰارزشژئوپلیتیکیﺧﺎﺻﯽراﺑﻪاﯾﻦﮐﺸﻮردادهاﺳﺖ(ﻣﺮادﭘﯿﺮي، 1389: ص 7).وﺧﻠﯿﺞﻓﺎرسوﺗﻨﮕﻪﻫﺮﻣﺰدرﻧﻈﺮﯾﺎترﯾﻤﻠﻨﺪازﻣﻮﻗﻌﯿﺖژئوپلیتیکیﺑﺮﺧﻮردارﻧﺪوﻣﺤﻞاﺻﻄﺤﻼكدوﻗﺪرتزﻣﯿﻨﯽودرﯾﺎﯾﯽراﻓﺮاﻫﻢﻧﻤﻮدهاﺳﺖﺑﺮاﯾﻦاﺳﺎسدراواﯾﻞﻗﺮنﺑﯿﺴﺘﻢاﯾﺮانﻧﻘﺶﺣﺎﺋﻞﺑﯿﻦروﺳﯿﻪواﻧﮕﻠﺴﺘﺎنراﺑﺎزيﮐﺮدهوﻣﺤﻞرﻗﺎﺑﺖﻗﺪرتﻫﺎيﺟﻬﺎنﺑﻪﺷﻤﺎرﻣﯽرودﭘﺲازﺟﻨﮓﺟﻬﺎﻧﯽدوموﺷﮑﻞﮔﯿﺮيﻧﻈﺎمدوﻗﻄﺒﯽﺑﺮاﻫﻤﯿﺖاﯾﻦﺟﺎﯾﮕﺎهاﻓﺰودهﺷﺪهواﻫﻤﯿﺖاﯾﻦﻣﻮﻗﻌﯿﺖﭘﺲازﭘﺎﯾﺎنﺟﻨﮓﺟﻬﺎﻧﯽدومﺑﺎﻋﺚﺷﺪﻗﻮايﺷﻮرويﻣﻮاﺿﻊﺳﺨﺘﯽاﺗﺨﺎذﻧﻤﻮدهوﻫﻤﯿﻦاﻣﺮﯾﮑﯽازﻋﻮاﻣﻞﻣﻮﺛﺮدرﻋﻘﺐﻧﺸﯿﻨﯽﻗﻮايﺷﻮرويازاﯾﺮانﺑﻮدودرﺣﻘﯿﻘﺖاﯾﻦﺣﺎدﺛﻪﺑﻮدﮐﻪاﺧﺘﻼفﻧﻈﺮآﻣﺮﯾﮑﺎوﺷﻮرويرادراﻣﻮرﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻠﯽآﺷﮑﺎرﺳﺎﺧﺖ(مینایی،1381:صص166-158).
2-3 پیشینه تحقیق

پایان نامه
Previous Entries ایالات متحده آمریکا، روابط بین الملل، اجتماعی و فرهنگی Next Entries کودتای ۲۸ مرداد، ایالات متحده آمریکا، انقلاب اسلامی ایران، سیاست خارجی آمریکا