استاد شهریار، ساختارگرایی، ادبیات فارسی

دانلود پایان نامه ارشد

اجتماع از دیدگاه اسلام خواهیم نمود و پس از آن دیدگاه برخی از جامعه‌شناسان از جمله کارل مارکس، امیل دورکیم، ماکس وبر، یینگر و. . . که در حوزه‌ی دین نیز نظریه‌پردازی نموده‌اند، را بررسی نموده، و چارچوب نظری تحقیق را از نظر خواهیم گذراند.

2ـ2ـ پیشینه تجربی تحقیق در زمینه‌ی جامعه‌شناسی ادبیات
2ـ2ـ1ـ در خارج
کوشش‌های انجام گرفته در زمینه‌ی جامعه‌شناسی ادبیات تا قرن بیستم بسیار کم است و شاید تنها بتوان به مواردی چون آثار مارکس و انگلس در ادبیات اشاره کرد. اما نخستین کسی که به نوشتن آثاری در زمینه‌ی جامعه‌شناسی ادبیات پرداخت، جورج لوکاچ بود. او انقلابی راستین در این حوزه انجام داد. اولین اثر انتقادی لوکاچ، نظریه‌ی رمان نام دارد که در سال‌های 1915ـ1914 نوشته شده است. این کتاب پیش از دوران مارکسیستی وی نوشته شده و نظراتش به هگل، دیلتای و ماکس وبر نزدیک‌تر است. لوکاچ از هگل مفهوم «تاریخی‌سازی مقوله‌های زیبایی‌شناختی» را به وام می‌گیرد و بر پایه‌ی آن، دیالکتیکی از انواع ادبی را تدوین می‌کند.
لوسین گلدمن، شاگرد لوکاچ، یکی از صاحب‌نظران بسیار مهم جامعه‌شناسی ادبیات است که دستاوردهای عمدهی لوکاچ را در جامعه‌شناسی ادبیات توسعه داد. او بانی مکتب ساختارگرایی تکوینی است و کتاب‌هایی همچون خدای پنهان، دفاع از جامعه‌شناسی رمان و پژوهش‌های دیالکتیکی از آثار معروف وی هستند. در کتاب دفاع از جامعه‌شناسی رمان، تأکید می‌کند که آفرینندگان راستین آثار فرهنگی، گروه‌های اجتماعی هستند و نه اشخاص منفرد. در عین حال، فردِ خالق اثر را، به گروه اجتماعی متعلق می‌داند.
علاوه بر لوکاچ و گلدمن، از صاحب‌نظران دیگری که در زمینه‌ی جامعه‌شناسی ادبیات کار کرده‌اند می‌توان به اویرباخ، باختین، میشل کروزه و آلوستر اشاره کرد.
گلدمن (1955) در کتاب خود به نام «خدای پنهان»، آثار پاسکال و راسین را مورد بررسی قرار می‌دهد و مشخص می‌کند اوضاع اجتماعی، سیاسی و فکری پیش از پیدایش این آثار، در خلق آن‌ها مؤثر بوده‌اند و لذا خلق آثار ادبی و فلسفی را با منابع جمعی مرتبط می‌داند. او این فکر را مبنا قرار می‌دهد که مفهوم آگاهی جمعی باید نقش مهمی در جامعه‌شناسی ادبیات ایفا کند و نظریه‌ای که به فرد توجه داشته و بی‌اعتنا به پدیده‌های جمعی باشد، نمی‌تواند اثر ادبی را تبیین کند (حبیبی، 1393).

2ـ2ـ2ـ در ایران
اولین اقدامات در جهت شکل‌گیری جامعه‌شناسی ادبیات در ایران، از سال 1341 با سخنرانی‌های آریانپور درباره جامعه‌شناسی هنر و ادبیات آغاز شد که بعدها به‌صورت کتابی به نام جامعه‌شناسی هنر و ادبیات انتشار یافت (آریانپور، 1380، به نقل از حبیبی، 1393).
اولین اثر جدی در این زمینه با عنوان واقعیت‌های اجتماعی و جهان داستان که برگرفته از رساله دکترای مصیحای ایرانیان بود، منتشر شد. وی در این اثر به بحث درباره‌ی چهارچوب‌های نظری جامعه‌شناسی ادبیات پرداخته و نظریه‌ی ساختارگرایی تکوینی گلدمن را مبنای کار خود قرار داده است. او در این اثر، انعکاس تکوین ساختار اجتماعی در داستان‌های فارسی را به‌خوبی نشان داده است. این اثر نقطه عطفی در جامعه‌شناسی ادبیات ایران به‌شمار می‌رود.
از سال 58 تا 66 به غیر از کتاب تألیفی شفیعی کدکنی و یکی دو تا ترجمه، وقفه‌ای در جامعه‌شناسی ادبیات ایجاد شد ولی از این تاریخ به بعد، کمابیش آثاری تألیف و ترجمه می‌شود که آثار پوینده، بهترین آن‌ها است (مصباحی، 1385، به نقل حبیبی، 1393).
شادرو در رساله‌ی دکترای خود تحت عنوان «بحثی در جامعه‌شناسی ادبیات داستانی نوین ایران» تفاوت‌ها و اشتراکات جامه‌شناسی ادبیات با نقد ادبی را بررسی کرده است. شاید بتوان گفت که جامعه‌شناسی ادبیات از دل نقد ادبی زاده شده است و در واقع جامعه‌شناسی ادبیات رویکردی علمی از دیدگاه جامعه‌شناسی به پدیده‌ی ادبی است. شادرو در این رساله دیدگاههای نظریه‌پردازان حوزه جامعه‌شناسی ادبیات مانند وبر، لوکاچ، گلدمن، مکتب انتقادی فرانکفورت و بنیامین را مورد بحث قرار داده و سپس ساختار اجتماعی ایران را از منظر دیدگاه‌های مطرح بررسی کرده است (حبیبی، 1393).
محققی به نام اسدی در پایان‌نامه خود با عنوان «بررسی جامعه‌شناختی آثار داستانی غلامحسین ساعدی» که در حوزه‌ی جامعه‌شناسی دیالکتیک ادبیات و بر پایه‌ی روش ساختارگرایی گلدمن انجام داده است، پژوهشی را در سه مرحله انجام داده است:
1ـ دریافت: در این مرحله، داستان‌ها مورد بررسی عمیق و ساختاری قرار گرفته و عناصر حاشیه‌ای در داستان‌ها ثبت و درج شده‌اند. از جمله: بی‌پناهی، درماندگی، بیهودگی، مرگ، تباهی، استبداد زدگی و. . .
2ـ تشریح: در این مرحله، ابتدا نگاهی گذرا به ساختارهای عام اجتماعی ایران داشته و طی آن ساخت اجتماعی و اقتصادی مورد تحلیل قرار گرفته و ضمن آن، علل بنیادین پیدایش روحیه‌ی تسلیم‌طلبی و فرمانبرداری ایرانیان با استناد به ساختارهای عام اجتماعی مورد بررسی قرار گرفته است.
3ـ مرحله مطابقت با ساختارها: در این مرحله، همخوانی میان ساختارهای مورد بحث مورد بررسی قرار گرفته است. اسدی می‌گوید: «می‌توان ادعا کرد که هم‌پوشانی غیرقابل تردیدی بین ساختارهای ذکر شده در مرحلهی دریافت و تشریح، مشاهده می‌شود و از این حیث، نظریه‌ی گلدمن بار دیگر در ارزیابی صورت گرفته با موفقت روبرو، و صحت محتوای تئوریکی و روش‌شناختی تکوینی وی در حوزه‌ی جامعه‌شناسی ادبیات ایران، در مورد آثار داستانی ساعدی اثبات می‌شود» (حبیبی، 1393).

2ـ3ـ پیشینه تجربی تحقیق درباره استاد شهریار
1ـ هادی جوادی (1389) دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بیرجند، در پایان‌نامه خود با عنوان بررسی ابعاد تأثیرگذاری انقلاب اسلامی بر اشعار شهریار، به ظهور انقلاب اسلامی و تغییر شرایط اجتماعی و سیاسی جامعه ایران و تأثیر این تغییرات بر بخشی از اندیشه‌ها و افکار شهریار پرداخته و نتیجه گرفته که استاد شهریار از تأثیرات انقلاب بی‌نصیب نبوده و اشعار فراوانی در مدح انقلاب و اهداف آن سروده است.
2ـ کافی (1393) در مقاله‌ای با عنوان «بازتاب رخدادهای زمینه‌ساز انقلاب اسلامی در شعر شهریار» چنین نتیجه‌گیری کرده است که؛ حضور مؤلفه‌های سیاسی و اجتماعی در ادبیات آن‌قدر فراوانی دارد که حتی شاعرانی کاملاً عاشقانه سرا را نیز تحت تأثیر خود قرار داده است. وی در این مقاله اشاره نموده است که شهریار به‌دلیل آگاه بودن به زمان و حساس بودن نسبت به جامعهی خویش، مؤلفه‌های سیاسی قابل توجهی که زمینه‌ساز انقلاب اسلامی بوده‌اند را در اشعار خود به‌کار برده است و حوادثی نظیر نهضت مشروطه، جنگ‌های جهانی، واقعه شهریور بیست، نهضت ملی شدن نفت در اشعار این استاد نمود یافته است.
3ـ جمال زارع (1392) در مقاله‌ای با عنوان بررسی مضامین اجتماعی در اشعار شهریار‌، با هدف روشنگري هرچه بيشتر درخصوص ديدگاه‌هاي اجتماعي و فرهنگي استاد شهریار، اشعار فارسي و تركي وی را در باب‌هايي چون اوضاع رمزآلود اجتماعي، زندگي، فقر، محروميت، تبعيض، انسان‌دوستي، بي‌اعتباري دنيا، حيات بشري، عشق و انقلاب و ديگر ديدگاه‌هايي از اين دست كه منعكس‌كننده انديشه‌هاي اجتماعي و فرهنگي ايشان مي‌باشد مورد مطالعه قرار داده است.
4ـ حسینی و سلیمی‌نژاد (1390) در مقاله‌ای تحت عنوان «جلوه‌های انقلاب اسلامی ایران در شعر شهریار» به بررسی جلوه‌های انقلاب در اشعار استاد شهریار پرداخته و با بررسی مضامین انقلابی منعکس شده در اشعار استاد به این نتیجه رسیده‌اند که ایشان به انقلاب، وطن و آرمان‌های انقلاب تعهد و علاقه داشته است.
5ـ دکتر سید حسن امین (1389)، سرپرست علمی دایره‌المعارف ایران‌شناسی و حافظ‌شناس، در پژوهشی تحت عنوان نگاهی به اشعار میهنی استاد شهریار، به جایگاه ویژه شهریار نزد ملت ایران، اهمیت شعر میهنی و سابقه‌ی آن در ادبیات فارسی اشاره داشته است.
6ـ عیسی داراب‌پور (1389) عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد سوسنگرد، در تحقیقی با عنوان کاوشی در عرفان و بینش‌های عارفانه‌ی استاد شهریار، به چگونگی سیر تمایلات عرفانی و بینش‌ها و نگرش‌های عارفانه‌ی استاد شهریار پرداخته و آن را مورد بررسی قرار داده است.
7ـ مختار حبیبی (1393) دانشجوی کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی در دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، در پایان‌نامهی خود با موضوع «تحلیل محتوای نابرابری اجتماعی در دیوان اشعار فارسی استاد شهریار»، به این نتیجه رسیده که استاد شهریار به نابرابری‌های اجتماعی دوران زندگی‌اش پرداخته و از توجه به آن غافل نبوده است.

2ـ4ـ نقش دین در اجتماع از دیدگاه اسلام
ملاك در ارزش‌هاي فردي آن دسته از ارزش‌هاي اخلاقي و اعتقادي است كه قوام آن‌ها و عرصه‌ی تحقق و وجود خارجي آن‌ها وابسته به خود فرد باشد، يعني اگر فرد در محيطي تنها زندگي كند نيز قادر به تحقق و انجام آن باشد، مانند توكل، تقوا، ذكر و ياد خداوند و. . . امّا ارزش‌هاي غير فردي يا به‌عبارت ديگر ارزش‌هاي اجتماعي به آن دسته از ارزشها اطلاق مي‌شود كه قوام آن‌ها و زمينه‌ی تحقق آن‌ها در ارتباط با ديگران است. مانند امانتداري، عدالت، رعايت حقوق ديگران، احترام و ادب نسبت به ديگران و. . . هر چند قوام ارزش‌هاي غير فردي به تعامل و داد و ستد با ديگر افراد است، امّا پيامد و نتيجه‌ی آن به خود فرد نيز برمي‌گردد و به‌عنوان يك صفت ارزشمند از آن ياد مي‌شود. مثلاً امانتداري گرچه تحققاش بستگي به ديگر افراد دارد امّا به شخصي كه امانت را رعايت نموده است، صفت «امين» اطلاق مي‌شود. از نقطه‌نظر دين، ارزش‌ها در ارزش‌هاي فردي خلاصه نمي‌شود بلكه همان‌گونه كه در بُعد فرديِ انسان، بايسته‌هايي از سوي دين معرفي شده است و عمل به آن‌ها ارزشمند محسوب شده و زمينه‌ی سعادت و كمال و تقرب انسان به خداوند را فراهم مي‌سازد، در بُعد اجتماعي و ارتباط انسان با ديگران نيز ارزشهايي وجود دارد كه پايبندي بر آن ضامن سلامت اجتماعي خواهد بود. از جمله ارزش‌هايي كه در ارتباط با ديگران تحقق مي‌يابد و تنها جنبه‌ی فردي ندارد، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
1ـ خدمت به ديگران: از مجموعه‌ی تعاليم اسلامي و روايات چنین استفاده مي‌شود كه پس از اداي فرايض، بالاترين وسيله براي تقرب به خداوند، ياري و خدمت به ديگران به‌خصوص خدمت به مؤمنان و صالحان است. به‌خاطر اهميّت و ارزش خدمت به ديگران بود كه امام راحل قدس سره مي‌فرمود: «اگر به من خدمت‌گذار بگوييد بهتر از آن است كه رهبر بگوييد». به‌طوركلّي همه‌ی آن‌هايي كه به نحوي در جامعه خدمت مي‌كنند و زمينه‌ی رفاه و آسايش ديگران را در ابعاد مختلف زندگي فراهم مي‌سازند، يكي از مصاديق بارز عمل به ارزش‌هاي اجتماعي است.
2ـ امانتداري: قرآن مجيد به مردم دستور مي‌دهد كه به پيروي از انبياء عليهم‌السلام، امين باشند و درصورتي‌كه امانتي به ‌آن‌ها داده شد در حفظ آن بكوشند و امانت را به صاحبانش باز گردانند «إِنَّ اللّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤدُّواْ الأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا» (سوره نساء‌، آیه 58). در روايات نيز به‌طور چشمگيري در اين‌باره سفارش شده است تا آنجا كه رسول خدا فرمود: «لَيسَ مِنَّا مَنخانَ بالأمانَةِ» از ما نيست كسي كه امانت را خيانت كند (شکوه‌الانوار: 52). نكته‌ی قابل ذكر اين‌که آنچه به امانت سپرده مي‌شود گاه شيء و مال است و گاه مقام و مسؤليتي كه ازسوي خداوند و يا افراد جامعه با ملاك‌هايي كه از سوي دين معرفي شده است، به فردي واگذار مي‌شود. همان‌گونه كه خيانت به مال ديگران روا نيست، خيانت به حقوق و ارزش‌هاي اجتماعي نيز نامطلوب است.
3ـ حسن معاشرت و خوش رفتاري با مردم: يكي ديگر از ارزش‌هايی است كه جنبه‌ی بين فردي دارد و ميدان عمل آن، صحنه‌هاي اجتماعي است. پيامبر اسلام فرمود: «افاضلكم احسنكم اخلاقاً» بهترين شما افرادي است كه داراي اخلاق شايسته باشند (اصول کافی، جلد 2: 102).
4ـ احترام به شئون مردم و حفظ حريم و شخصيت ديگران: در فرهنگ اسلام همه‌ی انسان‌ها از احترام خاصي برخوردارند بخصوص

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی "، حدودي، پاسخگويان Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی ، "، گويه